Dunya Uygur Ahbarat Tori 2001

Qumdiki Bowaq

Jasus Kim?

Qaratagh Neshriyati – Qumul

Munderije

1. Turmide
2. Yengi Herket Pilanliri
3. Herbi Halettiki Sheher
4. Bir Xitay Chujangning “Pajiesi” ni Pilanlash
5. Qayta tuzulgen Pilan
6. Kamirdiki Sohbetler
7. Demogratchi Xitayning Esli Gherizi
8. “Yengi Kelin”
9. “Yengi Ay” Qoshuni
10. Gulbahar
11. Xasiyet
12. “Yanchuqchi”
13. Elwida
14. Ozgirish
15. Yengi Ishlar
16. Imin Herikette

“Uyghur Aygha Chiqti”

        “Toge Kordungmu?
                        Yaq, Kormidim!”

                          _ Dohmushtikilerning sohbitidin

Alem kemisining derizisidin payansiz ketken Tektimakan cholligi goya insan ayighi tegmigendek ilan baghri sozulup yatmaqta idi.

U, alem kemisi ichide sel tewrinip qoyup, eynek bash kiyimi ichidin udulidiki qatar – qatar tizilghan her xil renglerdiki kunupka – signal lampuchkilirini bir qur kuzitip chiqti. Herxil xrustal ekranlardiki tinmay ozgirip turghan kordinat siziqliri rakitaning uchushqa teyyar halgha kelgenligidin bisharet berip turatti.

U, intayin hayajan bilen ahirqi minutlarni kutmekte idi. Uning chirayi yenidiki hemraliriningkidin endishilik korun’gendek qilsimu, uning qoruq basqan yuzliri hayajan, xoshalliq, meghrurlinish, ensiresh, ... qataridiki qalaymaqan hessiyat alametliri bilen tolghan idi. U, wetini Sherqi Turkistanning tunji alem kemisi ichide ka’inat boshluqigha uchushning eng ahirqi peyitlirini xoshalliq we endishilik bilen kutmekte idi. “Mana qara, bizningmu sun’i hemirayimiz, hetta alem kemimiz bolidighan kunler kelidiken – he!” – U, hayajan bilen kulumsirep qoydi.

Uning yurek herkiti barghansiri tezliship, jiddilishishke bashlidi. Yuz – kozlirimu bir qizirip, bir tatirip uni ensiritishke bashlidi. “Yashan’ghanlighimning alamitimu – qandaq? – Tetqiqat guruppisidikiler uning bu alem sayahiti uchun alahide zor kuch chiqarghanlighini mukapatlash yuzisidin, tunji uqushqa uni mes’ul qilip qararlashturghanidi. – Buning hoddisidin chiqalarmenmu? – U, ensiresh bilen ornida qimirlap qoydi. – Xudayim manga medet bergeysen!” – dep ozini ozi righbetlendurushke tirishatti.

“Uchush teyyarlighi tamamlandi! ... On, ... toqquz, ...” – Keynige sanash bashlan’ghanidi.

Uning yurigi teximu kuchluk dupuldeshke bashlidi. “Xudayim, kuch – quwwet ata qilghaysen, – Amin!” – dep du’amu qiliwaldi. Uning hayajini cheksiz xoshalliq bilen arliship ketkenidi. Intayin lezzetlik dunyagha kirip qeliwatqandek, ozini dunyadiki birdin – bir bexitlik insandek his qilishqa bashlidi.

“... tot, ... uch, ...”

Endi u, xoshallighidin hayajanlinip opkisi aghzigha tiqilip qalghandek bolup ketti.

“... ikki, ... bir, ...”

Birdinla koz aldi yurup illiq, huzurluq bir muhitqa kirip qalghandek, cheksiz xoshalliqtin yurek soqushlirimu toxtap qalghandek bilinmekte idi. Uning uchun guya waqit toxtap qalghandek, ene shu bexitlik halitide menggu qalidighandek hisiyatlarda bolmaqta idi: “Nime digen lezzetlik minutlar bu! – Pichirlap qoydi u, _ Jennetke   kirip qalghandekla bexitlik his qilmaqtimen. Yaki rastinla jennetke kitiwatamdim – qandaq? – Cheksiz bexitlik hisiyat ichide kelime shhadet yengiliwaldi, - La Ilahe Illallahu, Muhemmidin Rosolillah!”

“Gulduuur!”

U, qattiq bir silkilnishni tuyghandek qildi. ...

Kariwatta yatqan bu kiselning yenida olturushqan yiziliq ikki boway, yatqan kiselning bughuq xiqirashliridin kiyin chiqarghan awazigha diqqet qilishti:

“... La Ilahe Illallahu, Muhemmidin Rosolillah!”

“Jim, bichare shahadet yengilawatidu!” – didi bowaylardin birsi, hemde her ikkila boway orunliridin turushti. Yatqan kisel kuchluq bir silkilinip jimip qaldi.

Sel kutup turghandin keyin yanda ore turushqan buwaylardin birsi aldigha ingiship turup yatqan kiselning aqirishqa bashlighan uruq biligini tutup kordi:

“U ketti, uni Allah rehmet qilsun!” – didi. İkkisi miyitning aldida turup uzundin – uzun’gha pichirliship du’alar uqushti. Andin miyitning ingigini qoshturup bolup, ustini aq kirlik bilen yipip oydin chiqishti.

Kitiwitip bowaylardin birsi yenidikisige didi: “Bu bichare shunche yiraq yerlerdin kilip yap – yalghuz tirikchilik qildi. Axiri mushuning uchunmu bunche yerlergiche kelgen bolghiymidi?”

“Kelgen yirini nime digenti? – soridi yene bir boway, - Turkistanmu – Turkmenistanmu? U yerlerni bekla yiraqta diyishidu, shundaqmu?”

“Bichare texi aldinqi kunigichila ishlep yuretti. – didi buwaylardin birsi, _ Bugun pishin’ge chaqirghili kirmisem, uning aghrip yitip qalghanlighini nedinmu bilettuq, hey bichare!”

“Rast digendek, kelime shahadet eyitqinidin keyin nimishke shunche qattiq silkilinip ketti?” – dep soridi bir boway yenidikisidin.

“Jan chiqiwatqinida shundaq bolidu diyishidiken. – didi bowaylardin birsi jawaben, _ Bichare halal ishligini uchun imani bilen ketti.” – dep, ikkisi tengla tekbir kelturushup doxmushtiki yiza meschitige yurup kitishti. ...

Qaysi bir yurtdishimiz shunche tatliq tamaliri bilen qaysi bir elning chet bir yizisida ene shu shekilde u alemge ketti. Yene qanchilighan yurtdishimiz ene shu xildiki ulughwar ghayiliri bilen yene nelerde u alemge kitiwatidighandu?!

Hey, Bichare Uyghurlar!

Turmid

“Hepileshmigin erbap bilen,
Eplep salar her bap bilen.”
__ Uyghur Maqalisi

Qasim, turme kamirining ottursida daq simont yerde ongdisigha yatatti.

U, sella qimirlap qoyghandek qiliwidi, minglighan yingne putun wujudigha birla waqitta teng sanchiliwatqandek, bedenliri ot bolup yenip ketti: “Wayjan” – dep bosh ingirap qoydi. Qasim titiwitilgendek aghrip kitiwatqan bedinini heriket qildurmay jim tutishi kirekligini his qildi.

U, qachanlardin biri bundaq hushisiz yatqanlighini zadila esliyelmidi. Ushtumtut bashlinip ketken aghriq, uttur berip mingisigila taqalghanidi: “Hushisiz yetiwergen bolsammughu – kashki!” – dep ozige ozi ghudungshup qoydi. Uning wujudida bir – birsige oxshimaydighan herxil heryangza aghriqlar aylinip yuretti. U diqqet bilen tingshighan idi, bedinidiki eng kuchluk aghriqning miq qeqilghan hushighidin kiliwatqanlighini pemlep qaldi: “Qeni aghrighine, aghriqning eng nochisi sen oxshaysen. Aghri, teximu qattiq aghri, qolungdin kelse aghriwirip mini qaytidin hushumdin ketkuziwet! – Qasim nerining bekirek aghriwatqanlighini his qilsa, shu yerige xitap qilatti. _ Sen bala tekken beden, manga aghrip berishtin bashqa nime qilalayitting! Sen aghrishnila bilisen, aghrighine qeni, yene qanchilik aghriyalaysenkin!” ...

U, qandaqlar qilip aghriqlirini untup eslimiler dunyasigha gherq bolup ketkenligini sezmeyla qalghanidi. Uning xiyali nimishqidu tunji heriket bashlishigha bahane bolup bergen bir qitimliq ichi surush weqesini esleshke ketkenidi. U kunki weqe herqanche kulkilik tuyulsimu, Qasim, shu qetimqi ichi suruish weqesige ming qitim rexmet eytatti. U kilishmeslik weqesi, uning uzun yilliq pishqedem mexpi heriket jengchisige aylinishigha tunji sewep bolup qalghanidi. ...

Qasim, bir kunisi bashliri tashtek chingqilip aghrighan halda uyghandi. “Axsham olturushtin saet qanchilarda tarqalghan bolghiyduq? Oyumge qachan we qandaqlarche kelgen bolghiydim? – U, shunche tiriship esleshke urunup baqqan bolsimu, hich nimini isige alalmidi. – Birer kilishmeslik bolmighandu her halda, bu yeqinlarda mestligimde daim reswa bolup kitidighanla bolup qiliwatimen.” – U, ozige ozi ghudungshup qoyup beshini yotqinigha teximu ching purkidi.

Beshining aghrishi barghansiri eghirliship kozige zadila uyqa kelmidi. Qasim, axshamqi olturush menzirisini qayta esleshke tirishiti. Shunche tirishipmu axshamqi olturushta qanchilik ichiwetkenliginimu esliyelmidi. Adem beshigha birer potolkidin dachuy bar idi dep oylidi Qasim, ularning tugep – tugimigenliginimu esliyelmidi. “Awal shu haraqning chishini cheqishning amalini qilmisam bolmidi, bu qetim haraq xeli bek chishleptu mini.” – dep ornidin mejbori turup, soghoq suda yuz – kozini ghil – palla bir nemleshturiwilip, tunush tungganning lengpungxanisigha yurup ketti. ...

Kuchida xelidin beri aylinip lengpung – siriqash, suyuqash – pintanglarni ichip baqqan bolsimu ongshilip kitelmigen Qasim, bir yerige kilip qursighi aghrip qistap qalghanda, uyaq – buyaqtin hajethana ahturup terep – terepke chepishqa bashlidi. Ming teste bir kucha hajethanisini tepip pul toleshkimu ulgurmey uchqandek kirip aram tapti. Sel jayigha chushkendin keyin, ishiktiki miqqa esighliq turghan qara poltilin xaltigha kozi chushti. Ixtiyarsizla qolini uzartip sirtidin tutup koriwidi, qoligha kitab – depterge ohshighan birnimiler urulghandek qildi. Xaltini qoligha ilip ichidin nipiz qara tashliq we qeliniraq zengger tashliq ikki kitab chiqardi:

“Musteqillighimizdin Umid Barmu?”

“Ya Musteqilliq – Ya Olum!”

“Nime dimekchisen yene! – dep ghudungshup qoydi u, - Shunche weyrane halgha qelip turupmu umidim bar dimekchimusen!”

Qasim, Uyghurche kitab uqimighinigha xeli yillar bolup ketkenidi. Shunga u, bu kitablarnimu perwasizliq bilen xaltisigha selip, ishini putturup kuchigha chiqti. Sesiq tamakisini chekkech bir haza kucha aylandi. Bugun shenbilik dem ilish kuni bolghachqa, kuchilar mighildap ketkenliktin, qista – qistangda aranla mangghili bolatti. “Yigirme yil awal bu kuchilar nime digen azade idi – he!” – dep ghudungshup quyup, yingidin aghzigha qisturghan tamakisini tutashturush uchun bir qolida chaxmaq chiqip kilishturelmey, qolidiki qara xaltini bilikige otkuziwitip turup isige keldi: “Bu xaltini nimishke eliwaldim?” – Etirapigha qarap exlet tashlighidek birer yer tapalmay yolini dawam qildi. Bir hazadin keyin ishigining aldigha kelip qalghininimu sezmey qaldi.

Oyige kirip ozini kariwitigha etip kozlirini yumdi. Bu arida, bir qolida heliqi qara xaltini tutup yatqanlighini eslep, asta bir parche kitabni chiqirip irincheklik bilen perwasizlarche waraghdap qoydi. Bezi betlirige shundaqla koz yugurtup qoyup, guya Uyghurche uqushni untup qalghan – qalmighanlighini sinighandek qildi. Andin bu kitablarni yandiki tompuchkining ustige tashlap qaytidin kozini yumdi.

Qasim, tuyuqsizla ornidin chachirap turup ketti!

“...Uchey – Baghrilirini chuwiwiteyli! ...”

Kitabtiki bu qurlar uninggha endila tesir qilishqa bashlighan idi. U derhal heliqi kitablarni qaytidin qoligha aldi. Her ikkisidila aptor ismi ornigha “Izchimen” yezilghanidi. U, herqanche oylapmu bu xil texellustiki birer aptorni isige alalmidi. “Izchimen, yaki shu IZ romanining birer parchisimu qandaq? Bir yilliri Xitaylar u romanlarnimu koydurimiz diyiship yurgendek qiliwatatti. – Kitablarning u yer – bu yerini oqup baqti, _ yaq, bu bashqa bir kitabtek qilidu!” – dep, qara tashliq kitabni bashtin uqushqa kirishti. Uning tenchliqqa konup ketken yurigi qorqushtin barghansiri kuchluk dopuldep soqushqa bashlidi. “Nime digen qorqunushluq gepler bu!” – Qasim bunche hayajanlanduralighidek birer Uyghurche kitab oqup baqmighili uzun yillar bolup ketkechke, bu kitablarni resmila uqushqa kiriship ketti. Oqup bir yerlirige kelgende qayil bolush ipadisi bilen bash lingshitip qoysa, yene bezi yerlirini qaytilap oqup kitetti. Hetta bezide hayajanlinip ornidin turupmu kitetti: “Toghra deydu bu Izchi digini!” – dep oziche ghungshupmu qoyatti. Yene bir yerlirige kelip olturup chongqur oygha pitipmu qalatti.

U, axiri bu ikki kitabni oqup putturiwetti. Eng axirqi bir tal tamakisini chiqirip chekkech, un – tunsiz bir haza olturup ketti. Andin bu kitablarni qaytidin qoligha elip aldi – keynilirini orup – chorup qarashqa bashlidi. İchidiki sadde sizilghan xerite – resimlergiche, muqawilirigiche diqqet bilen kuzitip chiqti. Bu ikki kitab, uni xeli obdanla jelip qiliwalghanidi. Qasim xeli yillardin beri bunche birilip kitab oqup baqmighanidi. Shunga u, bu kitablarni zadila qoldin chushurgisi kelmeyitti. “Ufff!” – qilip bir ulugh – kichik tiniwilip ornidin turdi. Tuyuqsiz beshining qiyishidin qorsiqining bekla echip ketkenligini his qildi. Saetige shundaqla bir qariwidi, chuchup ketti: “Way – woooy, tang etipla qaptughu! Toxta, awal az – paz bir nimiler qilip yewalay.” – dep, kitablarni awaylap bir chetke qoyup ashxana oyige qarap mangdi. Bu arida sel ensirep tashqaqi ishigining taqalghan – taqalmighanlighini bir tekshurup qoyup tamaqqa tutush qildi. “Heqiqetenmu qorqunushluq kitablar” – dep konglidin otkuzdi tuxum qorup turup.

“... Wetinimizni besip yatqan barliq Xitay tajawuzchiliri bizning eng esheddi milliy dushminimiz! ... Shundaq iken, bu dushmenlerni eng eghir wehimilik mexpi heriketlerni yaritip qorqutup qoghlash ishi, bizning bugunki bash tartip bolmaydighan birdin – bir wezipimiz! ...”

Qasim chay ichkech olturup, beshidin otkuzgen menisiz hayatini esleshke bashlidi.

Gerche u, baliliq dewride uqushtin bash koturelmey bengwashliq qilishqa waqit chiqiralmighan bolsimu, yengi oylen’gen yilliridin bashlap turmushning lezziti ichige petishqa bashlighan idi. Keyinki yillarda yene nimishqidu buningdinmu zirikip, keypi – sapaliq hayat ichige petip ketiwatatti. Shunga, bir balisini yitim qilishqimu chidashliq berip, aile hayatidin keypi – sapani ustun korup ayalidin ajriship ketken idi. Boytaq qalghinigha xeli yillar bolghinigha qarimay, qaytidin resmi oy – uchaqliq bolushni zadila xiyaligha kelturmigenidi. “Oy tutushning nimisige heweslinimen? – deyitti u oz – ozige, _ Etigen tur, ishinggha mang. Axshimi kel, yotqan’gha kir. Bek bolup ketse haywani qiyapette bir – biringni yalash. ... zirikip qalsang menisiz jidel chiqar, ‘ishekke kuchung yetmise ur toqumni’ digendek, jemiyettiki naheqchilikler, besimlar we ongushsizliqlar derdide kirip ya ayaling bilen jidellesh, yaki bolmisa balangni azarla! ...” – Qasim, bundaq turmushtin eghir mest boliwilip bularning hemmisidin waqitliq bolsimu xali bolushni ewzel korgenidi.

Eslide u, bundaq bengwash birsimu emes idi. U, yashliq dewriliride derislirining eghir yukidin herqanche bash koturelmigidek qilsimu, yenila waqit chiqirip edebiyat, tarix, psixologiye, jemiyetshunasliq we pelisepege dair bilimlerni sharait yar berse mektepte, sharait yol qoymighanda kitab – jornallardin uginetti. Hetta dini, milliti we yurtigha dair melumatlarni herxil gheyri resmi yighilishlarda, olturush – sohbet sorunlirida alahide heweslinip ugen’genidi. Bu jehette millitim, wetinim uchun dep bezi ilmi maqalilarni, terjime kitablarnimu ilan qilishqa tiriship baqqanidi. Hetta bezide muwapiq sorunlargha kirip qalghinida millitim, wetinim dep joza mushlap sekrep kitidighan joshqunluq yillarnimu yashighan idi. Bu xil sohbetlerning beziliride alahide umidwarliship, wetini etila musteqil bolup kitidighandek hayajanliq kunlerni yashisa, yene bezide guya bu weten, bu millette qilchimu umid qalmighandek hislarghimu kirip qalatti. Qisqisi, Qasim bu jushqunluq yillirida millitining, wetinining Xitay tajawuzqiliridin qutulushi uchun qilchilik birer ilgirlesh ehtimalini his qilalmay kelgenidi. Buning del eksinche, wetini Hitay tajawuzchiliri teripidin kundin kun’ge eghir ayaq asti qilinip, burun ata – bowilirimizning qan bedilige kelgen nurghunlighan heq – hoquqlirining Hitay tajawuzchiliri teripidin bikar qilinishi, eng wehimiligi – Hitay tajawuzchilirining hessilep artip kitiwatqanlighi uni bekla ensiritip kelmekte idi. Emma bunche eghir milliy bohran aldida, ozini alahide weten soyer, milletperwer qilip korsitiwatqan kishilirimiz teripidin otturgha quyushup yurgen hel qilish charilirining hemmisila digidek nowettiki milliy bohran tereqqiyatini ozgertishke qilchilik roli bolmaydighan quruq dawranglar idi. Hetta bir turup qarighanda, Hitaylar weziyet jiddilishish ihtimali korulidighanlighini molcherligen haman, bu turdiki “milletchi, bolgunchi” lerni qepezdin chiqirip, milliy dawalghushlarning hel qilghuch yolgha qarap ketip qelishining aldini elip yurginidekla bilinetti. Bularni oylighinida, uning umudliri birdinla tozup kitiwatqandek bolup qalatti. Weten ichidiki “dahi” lardin umudini uzgen Qasim, chet’ellerde musapir bolup yurgen kona – yengi “dahi” lirining pikir – heriketlirige munasiwetlik matiriyallirini ming bir balalarda igellep tehlil qilish arqiliq, uning heyranlighi teximu ewjige chiqqanidi: Guya wetinidiki bunche eghir milliy bohranlarning kelish menbesi shu chet’ellerdiki “dahichaqlar” boliwatqandekla hisiyatlargha kirip qalghanidi! Bek bolup ketse, bu ikkisi ottursidiki perq – xuddi bir oydiki ikki oghulning birsi ekilep yurup ishini hel qilish yolini tutqan bolsa, yene birsi yighlap yurup ishini hel qiliwilish yolini tutqandekla bir perq idi. Halbuki, bizning ishimiz bir ailining ichki jidili bolmastin, putunley esheddi dost – dushmen derijisidiki bir mesile idi.

Qasim bu xil oylinishlardin keyin, millet – weten digen mesililerde putunley digidek umudini yoqatqan bir halgha kelip qalghanidi. Uningche bolghanda, Uyghur jemiyiti yep – yengi bir qiyapet bilen otturgha chiqishi kirekki, u endi keskin bir burulush yasap ya dushminidin qutulishi, ya bolmisa putunley gumran bolishila kirek idi. Jughrapiyilik ewzel bir muhitta turiwatqan her qandaq bir millet, bu ikki yoldin birini talliwilishqa mejbor idi. Emma bundaq keskin burulush yolini u milletning yumshaqbash kishilirining qoligha tashlap qoyush bilen hergizmu ishqa ashurushqa bolmayitti! Bir milletning qudret tepishi hergizmu shu milletning her bir ezasining ortaq awan’gartliq korsitishi bilen meydan’gha kelmeydu. Bundaq bir imkaniyetmu her qandaq bir millette mewjut bolmighan we hazirmu bolmaydu. Ortaq tirishchanliq rohi peqet shu milletning mewjutlighinila saqliyalaydu. Bir milletning qutquzulishi, gullendurulishi yaki qudret tepishi mutleq turde eng yengiliqchi, eng jengguwar, eng ixtidarliq, eng pidakar, eng tewekkulchi we eng emiliyetchi adimining ozini pida qilishi, helqni yiteklishi we bashqilarni mejbori heriketke atlandurushi arqiliqla ishqa ashurilidu. Bundaq bir dahi terbiyilinishtin yaki saylinishtin barliqqa kelmeydu. Xuddi shuningdek, her qandaq bir mergeziyetchiliktinmu otturgha chiqmaydu. Yene shuningdek, bundaq bir yitekchi iqtidar igisi emili heriketke jelip qilinmay turupmu hergiz oz iqtidarini jari qilduralmaydu.

Bir millet terkiwide bundaq iqtidar igilirining kandidatliri mutleq turde insaniyetning tupki paaliyet saheliri boyiche yiterlik miqtarlarda saqlan’ghan bolup, ularni otturigha chiqirish pursitini yaritalighan millet, sheksiz turde apetliridin, dushmenliridin, tosalghuliridin qutulup algha ilgirliyeleydu. Emma bir milletke hakim bolushni qolgha kirguziwalghuqi yaki kirguziwalghanlar xalighan bir sahe boyiche shu sahege xas iqtidar igilirining ornini igelliwilishqila urunidiken, bu millet muqerrer turde qutulushtin, ilgirleshtin yaki qudret tepishtin mehrum bolup qalidu. Qasim oylaydiki, milliy musteqilliqni ozilirige tupki ghaye qilghan bizning her qandaq bir qoshunimiz, teshkilatimiz, partiyimiz yaki jemiyitimiz iqtidar igilirini bayqash, ulargha sharait yaritip berish we ulardin paydilinishni ozilirining intayin muhim tupki pirinsipliridin biri qilmighanla bolidiken, bundaq bir teshkil hichqandaq bir ishni ghelibige yitekliyelmeydu. Addi kishilerning herkiti menggu addi paaliyetler dairisidila cheklinip qalidiki, undaqlar hergizmu murekkep chigish mesililer ichidin chiqish yoli tapalmaydu! Her qandaq bir ishtiki iqtidar kuchi hergizmu yatliwilish bilen, doriwilish bilen, pul – mal bilen qolgha kelmeydu. Iqtidar kuchi – belgilik kishilerge tebi’etning, tengrining biwaste apiridisidinla kelidu. Bundaq bir tebii iqtidarning hemmimizde birhil yaki bir tekshi bolmaslighidin meyuslinishimizningmu hajiti yoq. Kim bilidu, bizdimu u ishning dahilirida bolmighan bashqa bir iqtidarlar barmu texi! Hech bolmighanda qalghanlirimiz bundaq bir iqtidar igisige purset yaritip birish, hetta undaqlarni toniwilish, undaqlargha egishish pursitige irishelisekmu ozimizni bexitlik hisaplishimizgha yitip ashidu. Chunki, herqandaq bir iqtidar igisi mutleq turde bizdeklerge tayinish arqiliqla oz iqtidarini namayen qilalaydu. Dimek, bugunki kunde mewjut bolup turghan bizning her qandaq bir teshkilatimizda iqtidarni itirap qilalaydighan, undaqlarni bayqiyalaydighan, undaqlargha paaliyet soruni yaritip bireleydighan we undaqlargha boy sunidighan yitekchi roh bolmisa kirek, digenlerni konglidin otkuzgen Qasim, bu heqte nime qilish kirekligi heqqide tola bash qaturup zadila bir chiqish yoli tapalmay, bu ishlar ustide bihude bash qaturushni tashlap, haraqqa tayinip ozini mest – hoshluq dingizigha gherq qilish yolini talliwalghanidi.

Mana endi uning qolida buning jawabi turatti. “Bu kitablar intayin addi sozler bilen bu menisiz hayatning tupki seweplirini we chiqish yollirinimu uchuq korsitip beriptu. Hetta bu ghayimizni ishqa ashurush yoligha atlinishning qedemlirini shunchilik addi korsitip bergenki, bizning “ulugh” lirimiz, “dahi – yitekchi” lirimiz terghip qiliship yurginidek undaq he – disila BDT ning derwazisigha berip yetiwilish, AQSh ning parlamint binasida telmurup turush, qaysi bir xoshna el, qaysi bir kuchluk dolet, qaysi bir elning partiyiliri, quralliq kuchliri qatarliqlarni tesirlendurmigiche bu ishimiz hel bolmaydu diyishkinidek qilghili bolmaydighan chigish we nazuk ishlardin emesligini, ishni bashliwilishimizning bunche addiliqigha ademning eqli heyran qalidiken!” – Qasim ozini rohi jehettin xelila yenggillep qalghandek his qilishqa bashlidi. U, bashqilatin umid, ghayilerge irishmekte idi. Kitabta diyilgenler bilen ozini selishturghinida, heqiqetenmu otken hayatining yalghuzla ahmaqaniliqlar bilenla tolghan bolup qalmay, hetta wetinige, millitige, dinigha hainliq qilghanliq bilen teng menide bir munche ish – heriketlernimu qilighanlighidin ozidin yirginipmu qoyatti.

U, ozini kariwitigha tashlap chongqur hiyalgha patti. Otken yillarda hizmet bahanisida wetinining jenop – shimalini bir qur aylinip chiqip, Hitaylar bilen Uyghur – Qazaqlar arisida asman – zemin perq qilidighan tengsizliklerni, milliy zulumlarni, milliy kemsitilishlerni, chekidin ashqan namirat we nadanlashturulghanliqlirini korup, ichi tit – tit bolup ketken bolsimu, bu naheqchiliklerdin qutulush chariliri ustide qilchimu chiqish yoli tapalmighanidi. Wijdani bekirek qodangship ketkinide, “Manga nemidi, shunche kishining urugh – tughqanliri qamilip, olturulup, surgun – bohtanlar bilan xaniweyran qiliwitilsimu “ghing” qilishmay yurginide, men nimanchiwala oylap bash qaturup kitettim!” – dep, wijdanining sadalirigha pisent qilmay beshini chokurup jim yurushke tirishqanidi. Zadila taqiti qalmighanda, hiliqi “dosti” ni – Haraqni jozigha tiklep qoyup aram tipiwalatti.

Qasim, yekshenbinimu ene shundaq hiyallar bilen kech qiliwetti. Uni qelbining chongqur yeride bir dawalghush, bir chaqiriq sadasi yangrap aramigha qoymayitti. U axiri berdashliq birelmey bu kitablarda korsitilgen heriket usulliri heqqide oylinip koriwidi, uni bir qorqunush, titirek oriwaldi: He – digendila qoligha muzdek parqirap turghan koyza selin’ghan, turmilerde wehshilerche qiyin – qistaqlargha ilin’ghan pajielik qiyapiti koz aldigha keliwilip bedenliri shurkinip ketti: “Yaq, bundaq ishlar men qilalaydighan ishlardin emes!” – Qasim xuddi choghqa olturiwalghinidek ornidin sekrep turup ketti. “Nedinmu yoluqti shu kitablar!” – diginiche, ozige hay birelmey heliqi kitablarni yastughi astidin chiqirip derizisidin sirtqa choriwetmekchi bolup mangdi – yu, yene toxtap qaldi: “Toxta, tuwende birersi korup qalsa qandaq bolidu? Bu binada mendin bashqa birmu Uyghur bolmighanlighini bu Hitaylar taza yahshi bilidighu! – dep ensirep qaldi u, _ Eng yaxshisi koyduriwitey!” – digen xiyalgha kelip ashxana oyige kirdi.

Ashxana oyige kirip gaz uchighini achti. Awal qara tashliq kitabni yirtip koydurmekchi bolup uni waraghdashqa bashlidi – yu, emma nime uchundur uni yirtishqa kozi qiymidi. “Qorqunchaq, toxo yurek!” – Uning ichidin bir sada uninggha warqirawatqandek tuyulup qolliri titirep ketti. Kitabni qayta awaylap waraghdashqa kirishti:

“... Xalisingiz tepsili oqup chiqing, ... xalimisingiz bashqa birsige mexpi shekilde biriwiting, ... bundaqlarni ... Hitay tajawuzchiliri yitishturup chiqqan boldi, ...”

Qasim shu yerdila olturup kitablarni qaytilap waraghdashqa, arilap uqushqa kirishti. U bu kitablardin zadila ayrilghisi kelmeyitti. “Yaq, bu kitablarni hergizmu tashlimaymen!”

Endi u, bu kitablarni yushuridighan’gha yer axturush bilen aware idi. U yer – bu yerlerge tiqip baqatti – yu, yene xatirjem bulalmay iliwalatti. U, kitablarni tiqqidek yer axturup eplik we bixeter bir yuchuq tapalmay, qolida kitablar, bir haza jim bolup olturup ketti. Birer ish qilip beqishni oylayitti – yu, yene bir yerliridin qorqatti. Emma uning qelbining chongqur bir yeridin “Bir ish qil! Bu chaqqiche jim yatqining yiter, nimidin qorqisen! Texi tunigunla bolup otken Barin, Ghulja weqelirini yaratqan baturlirimizdin sining nimeng kamidi!!” – digendek hitaplar yangrighandek qilatti. Yene bir yeridin “Eger tutulup qalsang jaza azawigha chidimay qalisen!” – digen ingirashmu tuyulup, bedenlirini shurkunduretti: Urup qiynashlar, taxtaygha mixlinishlar, titilghan bedenlirini tuz – laza suyige paturushlar, ... qorqup titirep ketti. Derhal kitablarni kariwitining ustige tashliwitip oyidin chiqip ketti. Arqa kochidiki bir Tunggan ashxanisigha kirip terlep olturup bir ghedir “nyu ru men” deydighan bettam suyuqashtin ichti. Amal qanche, bundaq idare ahalisi yerliride Uyghur ashpezlirige yer chiqmighachqa, shundaq tamaqlarni yimektin bashqa chare yoq idi. Mentangxanidin chiqip haraq botkilirigha sinchilap qarashqa bashlidi. “Yaq, shunche ichkinim bu heptige yiter!” – dep ozige ozi ghungshup qoyup keynige buruldi. ...

U, bu heptini ishigha berip kelgendek otkuzsimu, emma uning mingisi putunley heliqi kitablardiki chaqiriqlarni oylash bilenla meshghul bolghanidi. “Law Ka yene jiq ichiwalghan ohshimamdu? Beshini kutirelmeyla qaptu.” – detti udulidiki Xitay xizmetdishi yenidikisige pichirlap. “Jim, bugun uningdin yiraq turishimiz kirek. Haraqqa puli tugep bizdin qerz soraydighan’gha shundaq boliwalidu. Hijiyipla qoydungmu – boldi, ishing tamam. Derhal sendin qerz soraydu!” – Qasim ularning gipini anglimasqa silip oz ishi bilen boliwaldi.

Uning ichi bekla titildashqa bashlidi: U hayatidiki eng muhim bir qararini birish ustide qiynilip yuretti. Aditi boyiche dostlirining oylirige birip allinimilerni hatirlesh namida uyushturilidighan haraqkeshlik olturushlirigha birishnimu zadila xiyaligha kelturmidi. Uning putun pikir – xiyali birla ishqa mergezlishiwalghanidi. Dostlirimu bu kunlerde nowiti otup kitiwatsimu, olturush tuzep uni chillashni oylapmu qoyushmisa kirek? Ulardin sada chiqmayitti. “Qandaq qilishim kirek?” ...

Etikapning ishigini sharaxshitip echip kamirgha kirip kelgen ikki Hitay gundipay Qasimning eslimilirini yerimida uziwetti. Uni darqiritip soriship soraqxanigha elip chiqishti. Yene burunqidek soraqlar, yene urup qiynashlar, ...

U yene kamirning muzdek simont yeride hushigha keldi: U, kamirning ottursida dum yatatti. Uning wujudidin sungeklirini sughurup eliwalghandek qimirmu qilalmay yatatti. Emma aghriq jenini alidighandek putun bedinini aylinip yuretti. ... Bir haza hushini yoqutup qayta isige kelginidin kiyin, aghriqlirini unutushning heliqidek charisini qilishqa shunche tiriship korgen bolsimu, bir ishqa yarimidi. Bedinidiki aghriqlar barghansiri kuchiyip barmaqta idi. Uning waysashqimu qurubi yetmeyitti. Ot bolup yenip aghriwatqan bedinining neliri bekirek aghriwatqanlighinimu perq qilalmay, jim yetip chidashtin bashqa chare tapalmidi. ...

Bir waqitlarda Qasim aghriqini qaytidin his qilishqa bashlidi. Bayitidin nede qalghanting dep ghudungshup esleshke kirishti. Dimek u   xelidin beri hushidin kitip yatqanidi. U ozini iship chingqilip tulumgha kirip qalghandek his qilmaqta idi. Bashqa kamirlardin arilap joyilip waysashlar we birilirining tungguzdek xorek tartishliridin bashqa, kamirlar jim – jit idi. Gundipay Hitaylarning ayaq tiwishlirimu bisiqqanidi. “Yerim kichidin ashsa kirek?” – dep oylidi u, uyqisi qechip, qaytidin eslimiler dingizigha gherq bolmaqta idi....

U, heliqi ikki kitabni uqighinidin kiyinki kunlerde oz hayatining qimmitini endila toniwatqandek his qilmaqta idi. Uning ghururi qelbini qaytidin mujimaqta idi: “Hayatingning qedirini bil! Menisiz otkuzgen kunliringge endi bes!” – Qasimning wijdani oni bir ishlargha chaqirip aramigha qoymatti. ...

Sirliq bu hayat, Qasimni ganggirtipla qoydi. U, bu kunlerde zadila ozining pikirlirige ige bulalmay qeliwatatti. Uning pikir – xiyalini qelbining sirliq herikiti oz iskenjisige iliwalghanidi. Qasim uzun yillardin buyan qelbining chongqur yeridin chiqiwatqan nalilirige zadila qulaq salmay kelgenidi. Mana endi u sirliq yerdiki sadalar oz kuchini korsitishke atliniwatqandek qilatti. Qasimning chongqur qelbi uninggha eng mukemmel bir insan bolush soritini sizip bermekte idi. Bu insan soriti uningdin artuq birnime telepmu qilmighanidi: “Eqelli bir adem bolushnila telep qilimen!” – Uning qelbidin chiqiwatqan sada peqet shula idi. Rialliqta bunchilik eqelli telepni qandurush imkanlirimu yoq idi. Qasim bu eqelli telepni qandurush uchun qilchilik bir tirishchanliq korsetmey kelmekte idi. U oylinip qaldi: “Rast, men eng eqelli bir adem bolup yashashnila telep qilidikenmen’ghu? Bu telep mining addi bir insanliq teliwim, eqelli heqqim emesmu? Ya men Hitaylardin hasiyetlik adem bolushni, milyartlarche dollarni besip yatidighan Rokfiller bolushni, dunyani astin – ustun qiliwetkidek bilim keship qilalaydighan Eyinishteyin bolushni telep qilghanmidim? Bundaq telep qilishqimu heqqim bar emesmidi?” – Uning pikir dunyasi tinmay pikir qilmaqta idi. Toghra, Qasim texi otken yilila berip korup kelgen Uyghur qataridiki on milyonlighan qerindashliridin alahide ustun sewiyilik hayat yashimaqta. Bundaq teleylik bir Uyghur bolghanlighidin heqiqetenmu pexirlinishi kirek idi. Halbuki, shundin itiwaren Qasim ozining bunche teleylik bolghanlighidin pexirlinish turmaq, buning del eksinche eng eghir numus, eng qong gunahkar his qilidighan bolup ozgermekte idi. “Men shu xar – zarliqta qalghan milyonlighan Uyghurlarning teniwalghilimu bolmaydighan bir ezasimen. Eger men bir Xitay bolghinimda idi, belkim mini enjinerliqta emes, belki shoduyge eza qilip ishlitishkimu shertim toshmaydighan biri bolishim mumkin idi! Men ene shu milyonlighan qerindishimni tinjitish uchunla bu orun’gha tallan’ghanmen! Eger shu Uyghur bolmisa idi, men bu alemge turulushumnimu qiyas qilalmas idim. Men ular bolghini uchunla mewjutmen. Ular mining hayatim, mining qenimdur! Undaqta men qandaqmu ularning shillisige dessep turup bu hayatimni yashiyalaymen?! Yaq! Men ularning ustige chiqiwalalmaymen, bundaq qilishqa mining qilchilikmu heqqim yoq! Men ularning astida turushum, ularni yulishim we ularni oshnemde kuturup mengishim kirek! Buning uchun izilip ketsem ozemni shereplik insan dep pexrilinishim kirek!”

Qasim, chongqur gheplet uyqisidin endila uyghuniwatqandek qilatti.

U, hayajinidin oyide jim turalmay aldi keynige mengishqa bashlidi. Endi u keskin qarargha kelgenidi: “Millitim, wetinimning horligi uchun choqum birer ish qilishim kirek!”

U, nime qilarini bilelmey tipirlapla qalghanidi. Bu ish heqqide ya birsilirige meslihet qilishqimu pitinalmay bir – ikki heptini garangdek otkezdi. Arilap heliqi kitablarni tiqip qoyghan yeridin chiqirip oqupmu quyatti. Endi u, bu kitablardin zadila ayrilghusi kelmes halgha kilip bolghanidi. Hetta birersige mexpi biriwitishkimu chidiyalmighidek halgha kelgenidi. Qasim oz kesipi sahesi buyiche kitabta korsitilgen ishlardin birersini bolsimu qilip beqish niyitige gelgen bolup, derhal kitab tekchiliridin bu ishlargha yarighidek birer yip uchi bireligidek kitablirim barmidu, dep jiddi axturushqa kirishti. Bir nechche saet kitab axturushtin qilche netijige irishelmey, umidsizlik bilen olturup qaldi. “Ejeba, ugen’gen bilimlirimning hemmisila Xitaylarning paydisi uchunla layihilen’genmidu? Yaq, undaq bolishi mumkin emes!”

U bir umur Xitay menpe’eti uchunla xizmet qilishning telimini elip kelgechke, milliy teghdirini bohrandin qutquzup chiqish uchun ugen’gen bilimliridin paydilinish yoligha texi kirishelmigenidi. Qasim on nechche yilliq bilim joghlanmiliridin her qanche qilipmu mexpi wehime yaritishqa esqatidighan tuzugirek birer layihe chiqiralmidi.

Yene shundaq shenbe kunlirining bir axshimi idi. Bir besip, ikki dessep kuchidiki kechlik Xitay bazirigha kirip qalghanlighini ozimu sezmeyla qaldi. Guya ademni bir hap bilenla yutiwitidighandek hinggang chishliq Xitayalr bir qolida sapliq, yene bir qolida yalpang qazan, adem ‘hoo’ qilghidek sesiq puraqlar chiqiriship haywanmu yimeydighan alliqandaqtu bir nimilerni qorushup, kikirtekliri yirtilghiche warqiriship xiridar chaqirishmaqta idi. Ulardin birsi udulidin utup kitiwatqan Qasimning Uyghur ikenligini perq qildi etimalim, purliship ketken kawining ustige ehmiyetsizla tilip yasap qoyghandek pegez kozliri bilen uninggha aliyip qarap qoyup, bashqa xiridar chaqirish bilen bolup ketti. Qasim bu Xitayning chirayidin “sen xeq ishlitishni bilmigen bu ziminni mana biz ishlitimiz, eqli yoq haywanlar!” – dep mes’hire qiliwatqan qiyapitini korgendek qildi we gheziwidin yuzliri qizirip ketti. Kentir – orunduqlarda yerim yalingachlinip jahanni yewitidighandek elpazliri bilen qumush chukilirini tutushup texsilirige hujum qilishiwatqan Xitaylarning yirginishlik, wehshi qiyapitini endila koriwatqandek yirginip ketken Qasim, derhal bu migh – migh Xitay qaynap ketken bazardin chiqip ozini bir tar kochigha atti.

Qasim yolda kitiwitip mana mushu Xitaylar teripidin qiynap wehshilerche olturulgen Tomur Xelipini, Abduxaliq Uyghurni, Tewpiq Ependini, Ghoja Niyaz Hajimni, Sabit Damollini, Lutupulla Mutellipni, Exmetjan Qasimni, ... Iminop Hamutni, Axunopni, Mijit silingni, ... Zeyindin Yusupni, Barin, Peyziwat, Ghulja shehitlirini, ... shuningdek etirapidiki tunush – bilishlirining aile – tawabatlirini bir – birlep koz aldigha kelturmekte idi. Sherqi Turkistan Ikkinchi Jumhuriyitide opiser bolghan dep turmide qiynap olturulgen sawaghdishi Memetning dadisi, chong dadang bir nahiyide qazi bolghaniken digen bahane bilen putun yer – muluki musadire qilinip chet yizigha surgun qilinip xaniweyran qiliwitilgen   Osmanning ailisi, milletchilikni teshwiq qilding dep nazaret astigha ilinip urup qiynap bir umur naka   qilin’ghan Semet muellimning xaniweyran ailisi, ... hetta eng yiqin baliliq dosti bolghan Iminning dadisini hergizmu isidin chiqiralmay kelgenidi: Mehelisining eng moysipet shepqetchisi dep tonulidighan bolghini uchunla, manglur bolup kilip ach qilip dohmushta yetip qalghan yeridin qol haruwisigha selip sorep idarisigha apirip Xitay shujisigha yalwurup ming teste ishqa aldurup qoyghini uchunla, bu chulaq manglur Xitay uni urup bir umurluk nakar qiliwetkenidi! Bir qetim Qasim dosti Imin bilen birge uning dadisini kuresh qilip qamap qoyghan yerige tamaq apirip berishke birge barghinida, bir ishxanining penjirisidin heliqi chulaq Xitayning, Iminning dadisini he – dep urup mushlawatqinini, dunyadiki eng mihriban adem dep tonuydighan Iminning dadisi tayaq zerbiside yuz – kozi qan’gha boyulup ketkenligini korgen ikki aghine nime qilarini bilelmey honggirep yighliship ketkenidi. ...

Mana bugun, ene shundaq achchiq dertlerni tartqan, hetta ata – anisi, aka – hediliri, yeqin urugh – tughqanliri olturulup qamiliwatqan aililerning bala – chaqilirimu bir xiyalida yoq Xitaylarning qoyrughida paypasliship kojang – chujangliqning, hetta birer ebga ishchiliqning ghemida xudini bilmey chepiship yurgenlerge uning zadila eqli yetmetti. Qasim bu xil gheyri hadisilerning, yirginishliklerning sewibini endila tonighandek qilmaqta idi. “Izqimen heqiqetenmu toghra digen iken, xelqimiz arisida mustemlike – qulluq rohi illetliri heqiqetenmu chongqur yiltiz tartip ketkeniken!” – Qasim ene shundaq chigish xiyallar ichide zich binalar bilen qorshalghan arqa kuchilarning biride kitiwatatti.

U, bir binaning doxmushida ixtiyarsizla toxtap qaldi.

U, yandiki binaning doxmushida salqindap olturghan qeri loxenni yiraqtiki kucha chirighining ghuwa yurighida tonighandek qildi. Qatlima orunduqta chigh yelpuguch bilen ozini yelpup olturghan bu qeri lohen, bir barmighi yoq chulaq qolida tutqan eynek konsiriwa qutisidiki qaynaq suyini qeri hindi xorizining pokonidek sanggilap ketken geligha tukup ghurtulditip yutup bir xiyalida yoq olturatti. Bu loxen herqanche qerip, chirayi – beshi chiperquttek qoruq bilen qaplinip ketken bolsimu, Qasim uning chulaq qolidin bashqa yuzsiz we rezil chirayini bir qarapla tonighanidi. Bu qeri jallatning bashliri taqirliship ketken bolup, asma maykisi ustide korunup turghan kokrigi purliship qeri kalining boyun tirisidekla sanggilap ketkenidi. “Bu Xitay, Iminning dadisini mushlighan heliqi chulaq Xitayning del ozi shu!” – Qasim keynige bir qedem yenip bu qeri loxen’ge sinchilap yene bir qariwaldi. Bu Xitay jallitining bir puti allimu qachan gorge sanggilap qalghaniken. Qasimning koz aldigha Iminning dadisi yuz – kozi qip – qizil qan‘gha boyalghan halda qayta namayen bolghandek qildi. “Yaq, bu jallat Xitayning aramxuda oz ejili bilen oliwilishigha hergizmu yol qoymaslighim kirek!” – U etirapigha ittik bir qur koz yugurtup chiqti. Sel nerida turghan shepkichilik bir nipiz shiben tashqa kozi chushken Qasim, ittik berip uni qoligha elip xuddi deska atidighan yinik atlitka tenherketchisidek teyyarliqta turdi. Qeri loxen yumuq kozlirini zoroqup echip Qasimgha yirgin’gen qiyapette mengsitmigendek shundaqla bir qarap qoyup qaynaq soyini hinggang chishliri arisigha tokushni dawam qilmaqta idi. Qasim aghinisi uchun qisas oti ichide ot bolup yanmaqta. U, yenggil qedemler bilen bu qeri jallatning keynige yeqinlashti. Uning koz aldida bu loxenning yigirme nechche yil awal baliliq waqtidiki dosti Iminning dadisigha xuddi ming yilliq ochi bardek keynige dajip turup uchqandek kilip kuchep mush etiwatqan qiyapiti qaytidin gewdilenmekte idi. ...

“Tarsss!”

Qasim isige kelip, aldidiki qorqunushluq menzirini korup chuchup ketti!

Yiraqtin kelgen ghuwa yuruqta loxenning taqir beshi u qulighidin bu quliqighiche ikki ilik sighqudek echilip, qan arilash minge qetighi bir qulighi terepke quyuq eqip chiqmaqta, bir chike tumuridin inchike chirildap etilip chiqiwatqan qan xuddi kichik balining suydigidek binaning ongup ketken qizil xishlirini qaytidin qip – qizil qan’gha boyimaqta idi. Loxenning pegez kozliri pewqul’adde echilip koz chanighidin chiqip kitidighandek poltiyip bir yan’gha tikilip qeliwatatti. Qaynaqsu tutqan qoli dir – dir titirep asta quchiqigha chushup, qutisidiki qaynaqsumu tokulup eghini hol qilmaqta idi. Bir haza orundughida tup – tuz tirkiship turghan qeri loxen, “gup!” qilip bir yan’gha qingghiyip simont yerge yeqilip chushti. Echilip qalghan mingisining qan arilash eqip chiqiwatqan minge qetighi simont yerni bulghashqa bashlidi. Jan talishiwatqan loxenning bir qoli bilen bir puti huddi yengi boghuzlan’ghan qoyningkidek tipcheklep silkinip arqichilap tipip qoyatti. Her tipchekliginide yerilghan chike qan tumuridin jirildap aqqan qanmu bir pesiyip, bir kuchuyup aqmaqta idi. Ahiri oliwatqan loxen dirildap titireshke kirishti. Tipchekleshliri barghansiri aziyip, axiri berip dirildap titirepla yatatti. ...

Bu pajielik menzirini korgen Qasim, qoruqqinidin ghalildap titireshte oliwatqan loxendinmu qelishmighudek halgha kelmekte idi. Bolupmu minge qetighini korup meydisi tetur orulup kitidighandek aghzigha qapliship kelmekte idi. U, ozini aranla tutqan halda tam tuwige qushken heliqi nipiz tashni hapila – shapila elip nerida turghan bir qara pilastimassa xaltigha selip, aldi – keynige qarimay bashqa bir qarangghu kuchigha kirip ketti. ...

U nelerni aylinip we qachanlarda oyige keliwalghanlighinimu bilelmidi. U, heliqi tash selin’ghan xaltini tutqan piti mihmanxana oyide nepisi nepisige ulashmay hesiriginiche olturup qaldi. Qoruqqinidin ghalildap titirep chishliri resmi kasildayitti. Birdinla heliqi loxenning qan arilash quyuq eqip chiqiwatqan minge qetighining qiyapiti koz aldigha kiliwilip putun uchey – baghri aghzigha qapliship kelgili turdi. U derhal ornidin chachirap qopup hajethanisigha aranla ulgurdi. ... helimu yaxshi haraqkeshlikte qusush texnikisi xelila yitilgen bolghachqa, qusushtin anche qiynilip ketmidi. Emma qorqushtin kelgen titirek barghansiri kuchiyip resmi bezgektekla ghalildap titirimekte idi. Axiri uning tizliri wujudini koturup turushqa berdashliq birelmey, ewrezning aldidila mokkide olturup qaldi. Etigendin beri tuzugirek bir nime yimigenligidin bolsa kirek, tolghunup – tolghunup quruq qey qilatti. Guya bir omurluk dert – elem, qan – yighilirini qusup tazilawatqandek, qey qilghansiri aramigha keliwatqandek his qilmaqta idi. Bir haza quruq qey qilghinidin kiyin, yashqa tolghan kozlirini surtup ornidin turushqa tirishti. Emma bir qolida heliqi qanliq tashni helighiche tutup turghanlighini korup, derhal uni haltidin chiqirip tazilashqa kirishti – yu, uning ustidiki qanliq minge qetighini korushi bilen teng yene bashqilatinla bughulup – bughulup quruq qey qilishqa kirishti. ...

Bir hazadin keyin sel ongshalghandek his qilip u tashni kozini yumup turup sugha tutup chotkilap yudi. Andin yuz kozini uzundin – uzun’gha sopundap yudi. Aghzigha su elip uda bir qanche qetim ghar – ghar qildi. Aziraq su ichip ozige sel jan kirgendek his qildi. Tirmiship yurup ornidin turup mihmanxanisidiki ishkap eynigining aldigha keldi: Qasim eynektin ozining soritini shunche axturupmu tapalmidi. Eynektiki u chiray, uninggha tonush bolghan ozining chirayigha zadila oxshimayitti. Eynektiki shekilning kozliri qizirip qan tamchip turatti. Renggi rohi tatirip olukningkidinmu beter saghrip ketken, yuzining teriliri guya kokuyun qoriwatqan kalining kassa teriliridek lipildap titireyitti. Bu chiraygha awaylap qolini uzatqanidi, bir nimilerni sezgendek qildi – demek bu yuz uning yuzi idi. Lunggide yuzlirini surtup turup sol yengida bir parche qan arilash minge qetighi deghining qetip qalghanlighini korushi bilen teng, qaytidin ashqazini tetur orulup aghzigha kepliship kelmekte idi. ...

Sel ongshalghinidin keyin qayta aghzi- burnini chayqap kirip kariwitigha ozini tashlap beshini kirliship ketken yotqinigha purkidi. Uzundin boyan yuyuqsiz qalghan kir yotqinining aylap ketken achchiq purighi hemmini besip chushti bolghay, kongul ayinishi sel jayigha chushkendek qilip his – tuyghiliri ishleshke bashlighandek qilatti. Qoligha bir neme urulghandek qiliwidi, silashturup u nersini tutup baqti. U nerse heliqi kitablar ikenligini bilginidin keyin, derhal ornidin turup ularni pirqiritip ishikke atti: “Sen kitablar meni bu halgha chushurgen!” – qaytidin gupla qilip yotqan’gha ozini atti. Uning titireshliri texiche toxtimighanidi. Bedinining titirishidin kariwitimu bilin’gidek ghichirlap turatti.

“Yaq, yaq! Men bu ishning ehli emesmen! Bundaq ishni kim qilsa qiliwalsun! Qiyin – qistaqqa elinip olturulgen, naka qiliwitilgen, xaniweyran qiliwitilgenler mining ailem yaki mining urugh – tughqanlirimdinmidi?! Xeqqe nime qerzim bar mening, wetinim, millitimmish! Xalisa heliqi Izqi digining chiqip ozeng qiliwal bu ishliringni! Qaysi bir muhajir xoymu yaxshi qilghaniken: bu Izchimenning kitablirida palani yerimni surtup tashlaymen!... nochi bolsa ozi qilip baqmisunmu bu ishlarni! ... Izchimen digenning kitablirini birnimu qoymay, uchurighan yerde koydurup tashlishimiz kirek! – digen boyruqlarni chiqiriship bekla yaxshi qilghaniken, eqli bar nemilerken shu muhajirlirimizning!”

Qasim warqirap chalwaqashqa, honggurep yighlashqa bashlidi. Ghalildap titireyitti, qorqup etirapigha qarayitti, yene kongli ayinatti, olgidek pushayman qilatti. “Weten, millet, ghorur, wijdan digenlerni omur boyi eghizimgha elip qoymaymen!” – dep helidin – heligha ozige qesemler qilatti. ...

Qasim tugeshmekte idi. ...

“Qorqunchaq axmaq!” – dep ozini shangxo qiliwaldi Qasim, kamir ottursida ongdisigha yetip turup. U, ozining shu tunji heriket qilghan waxtidiki qiyapitini pat – patla eslep oziche kulup kitetti. U bedinidiki aghriqlarni putunley unutqandek qilatti. Eng axirqi minutlirida, qolidin kilidighan birdin – bir ishi, tatliq eslimilirini qaytidin koz aldigha kelturiwilish bolidighanlighini yaxshi bilgechke, bu pursetni bikargha otkuziwitishni zadila xalimayitti.

U, kamirda yetip kona ishlirini esleshni dawam qilmaqta. ...

U, shu tunji qorqunushluq weqedin keyin etidin kechkichila qorqushtin chuchupla yuridighan boldi. “Mana saqchilar kelidu, ene tutup ketidu, ...” – din bashqa hichnime xiyaligha kelmeyitti. Her halda ghalildap titireshliri bilen kongli ayinishliridin qutulghandek qilatti. Shundaqtimu yuz yilliq yotqan tutup yitip qalghan kona kisel korpisidek tatirip, kozliri chongqurlap oridek bolup qaldi. Bedinimu urughlap barghansiri quruq kutekke oxshap qeliwatatti. İdarisidiki Xitaylirimu “haraqni olgidek ichidighan bolup ketti. Qarighanda axsham yene olgidek ichken bolsa kirek? ...” – digendin bashqa uningdin qilche bir ishtin guman qilishmidi. Shuningdek, idarisidiki Xitaylardin pajielik olturulgen Xitay loxini toghrisidimu birer gep tuymidi. Shuninggha qarimay “Law Ka sanga telepon! ... Kasimu, seni chaqiridu! ...” – deyishlerdin xuduk elip tik turup kitetti.

Shundaq qilip, Qasim ming bir balalarda bu heptini tugetken boldi. Shu juma kuni axshimi bu ensizchiliklerdin uzul – kesil qutulush, bu heqte omur boyi oylimasliq uchun olgidek ichip mes boliwilishni pilanlap, kuchluk dachuy haraqliridin uch potolka we birmunche zakoskiliqlarni elip oyige kirdi. Rasa oxshitip goshluk qoruma qorup teyyar chop saldi. Chopni endila suziwatqinida tuyuqsiz ishigi guldurlep uruldi. Qattiq chuchiginidin qolidiki choyla – poylisi bilen tengla chopi yerghe tokulup yeyilip ketti!

“Oldungmu! Chaqqaniraq achmamsen ishigingni!”

Uning yurigi sel jayigha chushkendek qildi: Bular heliqi daimliq haraqkeshlik olturushining kona ilpetliridin idi. Xatirjem bolup berip ishigini achti.

“Nege yoqalding shunche waqittin beri? – diyiship warang – churung bilen kirip kelishti uch aghine, _ Bizni tashliwitish niyitige kelmigensen yene! – Ular tekellupsizla udul mihmanxana oyige kirip ketishti. Ular jozigha tizilghan haraq we texsilerdiki herxil zakoskilarni korup bosughidila turup qelishti. – Mana demidimmu, dostimiz bizdin yushurunche birsiliri bilen olturush oynap yurgeniken emesmu!” – Ular qaytidin qiyya – chiyya warqiriship ketti.

Qasim duduxlap birnimilerni dep ozini axlashqa tiriship baqqan bolsimu kilishturelmidi: jozida tikleklik turghan uch potolka haraq uning ozini aqlishigha qilchimu imkan qaldurmighanidi.

“Qeni olturayli aghiniler, her qanche isil mihmining bolsimu bu haraqliringdin umidingni oz, ornigha elip berimiz. – dedi boyni bilen beshining perqi yoq aghinisi, _ Bugun biz intayin muhim bir ishni tebrikliship ichishimiz!”

Aghiniler warang – churung qiliship destixanni qaytidin retleshke kiriship ketti. Birsi ashxana oydin qacha – qumushlarni elishqa kirip ketip chuchup warqiriwetti: “Way bu nime weqe! Yerliringning hemmisila chopke toshup ketiptighu? Qarighanda mihmanliring bilen urushup qalghan oxshimamsen? Emmaize, qowrimiliring bekla mizlik purawatidu. Qarighanda tazimu oxshighandek qilidu!”

“Qeni, mihmanliringni chaqirmamsen? – diginiche bir dosti yataq oyige marap baqmaqchi boliwidi, Qasim qolidiki ishini tshlap hapila – shapila aghinisidin burun oyge kirip ketti. – Hoy aghine nime anche huliqisen, qiz – piz bolup qalmisun yene?” – diginiche uning arqisidin yataq oyige beshini tiqip ulgurdi. Emma Qasim intayin chaqqanliq bilen yerdiki heliqi kitablarni elip kiyim ishkawining ustige etip ulgurdi we “aghiniler, oyde hichkim yoq, shu, bekla retsiz idi, ...” digendek birnimilerni dep ghungshighan boldi. Kirgen aghinisimu uning bunche huluqqinigha qarap teximu guman qilishqa bashlidi. Keynidin oyge kirip etirapqa koz saldi. Andin guman bilen kariwatning astilirigha, hetta ishkapning ichilirigiche qarap chiqti:

“Bu oyde birsi yoq, qiz purughimu kelmeydu.”

“Aghinimizning oyide qiz purighining yoqalghinigha bir esirdin ashti!” – dep walaqlap kuldi mihmanxanidiki yughan boyun.

Yataq oyini axturup yurgini yenila xatirjem bolalmay hajetxana teripige qariwidi, Qasim yene ittik berip hajetxanigha kirip heliqi tashni yerdin elip su chushurge sanduqining ustige elip ulgurdi. Hemmige qiziqidighan bu aghinisimu yataq oyidin chiqip Qasimning keynidinla hajetxanigha beshini tiqip bir qur koz yugurtiwaldi: “Bugun bekla ghelitighu – sen?” – aghinisi hech nimini angqiralmay heyran idi.

Ziyapet resmi bashlinip ketti. Qasimmu angghiche chopini tokiwalghan eshining suyige nan tugurup qursighini toyghuzup, ozini haraqqa teyyar qilip ulgurdi. Chong ikki texse chiqqan goshluk qowruma derhal chukilarning birdek bulang – talingida qaldi. Qaide boyiche pishqedem saqiliq wezipisini otep keliwatqan yughan boyun bugunmu sahipxanliqni qoldin bermigenidi. Pishqedem saqi tot romkigha haraqni pem bilen teng quyup aghinilirige birdin tarqitip berdi:

“Qeni aghiniler, uzun gepning qisqisi, bugun biz heliqi ‘Aypalta Qoshuni’ ning ghelibisi uchun kotireyli!”

Hemmining aghzidin “Aypalta Qoshuni uchun!” digen sada yangridi. Tot romka bir birsi bilen nazuk jiringlighan awaz chiqirip urushturuldi. Qasim hechnimini angqiralmay, ensiresh ichide aghinilirige qoshulup berdi. U, harighini aditi boyiche suzup turup aghzigha toshquziwilip biraqla boghuzigha yollidi.

U, harighini yutar – yutmayla aghzini ikki qollap etkiniche hajetxanisigha uchqandek chepip kirip ketti. ...

Bir hazadin keyin Qasim ong – soli yoq kozliri yashqa tolghan, appaq tatarghiniche chiqip keldi. Hemme teng Qasimgha qariship heyran bolmaqta idi. Hetta Qasimning ozimu heyran bolup yashqa tolghan kozliri bilen etirapqa qarimaqta idi. Qarighanda u, heliqi weqedin keyin uzun yilliq bu hemirasidin – haraqning lezzitidin mengguluk ayrilip qalghandek qilatti. Uning hazirqi elpazi aghinilirini bekla chuchitiwetti. Uning chirayi heqiqetenmu qorqunushluq tuske kirgen bolup, tatirip uluktek aqirip ketken, urughlap kozliri ongkurdek chongqurlapla ketkenidi.

“Qasim, sen bu bir aydin beri aghrip – tartip qalmighansen – he? – soridi dostidin birsi, _ baya oyge kiripla mijezingning yoqlighini perq qilghanidim. Emma yalghuz beshinggha shunche kop haraqni tiklep qoyghininggha qarap sel xatirjem bolghanidim. Digine, nime boldi sanga?” – Qasim kozlirini eritqan boliwilip gep qilishtin ozini qachurushqa tirishti.

“Uni tola bek qistimayli, helimu boytaq bir ademning shunchilik waqittin beri saghlam turalighinimu bir karamet. – Saqi gepke arilashti. – meyli, sanga bugunluk kichirim qilduq. Emma kiyinki qetimghiche ongshulup nowitingni choqum toliwitisen, unutma!” – diginiche bashqilargha haraq qoyushni dawam qildurdi.

“He, gepimizge kileyli, bu elpazingdin qarighanda bu bir aydin buyanqi weqelerdin digendek hewiring bolmisa kirek? – dep gep bashlidi aghinilerdin birsi, _ Bu ay – bu kunlerde sheher ichi ongdi – dumdi bolup ketkendek qorqunushluq weqeler bilen toshup ketti. Emmaize hich kimge dimeydighan’gha hemminglar qesem qilip bersenglar, silerge ajayip bir teshwiqat warighini oqup berimen. – U aldirimay qoyun yanchughidin bir waraq qeghezni chiqardi. – Qeni, qesem qilip biremsiler?”

“Senmu endi heddingdin ashqili turdung, _ dedi saqi romkilarni yengilap turup, _ Endi kilip sanga bizmu ishenchisiz bolup qalduqmu? Qasimning oyige biz mushuning uchun kelmiduqmu, az gepni qilip uqi uquydighiningni!”

Qasimni bu chushunuksiz gepler tehimu huluqturiwetti. U dostlirining neme deydighanlighini perez qilalmay etirapidikilerge qarayitti. Huluqushtin nime qilarini bilelmey heli chukini, heli chinisini tutup qoyatti. Uning tizliri bashqilatin titireshke bashlidi.

“Qasim adash, senmu anglighansen, bu bir aydin beri tuyuqsizla ajayip qorqunushluq weqelerni anglawatimiz, u yerde bir bashning qetighi chiqiriwitilgen, bu yerde bir beshi yoq Xitay olugi, etisi qarisang yene bir Xitay balisi boghuzlap tashliwitilgen, oguni qarisang bir loxenning qarni bosuwitilgen! Saqchilarmu axmaq, ular he digendila bir munche Uyghur qassaptin gumanlinip sulap qoyushqinini dimemdighan. Eslide bu ishlarni qiliwatqanlar mana munular iken emesmu!” – diginiche u qolidiki waraqni uqushqa kirishti. Qasimmu u qeghezde nemiler yizilghanlighini bilishke taqiti taq bolupla turghanidi.

“Bayanat! Qedirlik wetendashlar! Xitay tajawuzchilirining salghan zulumi chekige yetti! Biz endi ularni qoghlap chiqirishqa derhal atlanmisaq, ular bizni omumiy yuzluk tazilashqa ashkare atlanmaqta! Bizning mexpi qoshun ezalirimiz melum bir shirkettiki pinsiyige chiqiwalghan qatil loxenni palta bilen chanap tunji herikitimizni bashlighinimizdin boyan, bugungiche jem’i on bir qetim Xitay qoghlash wehimisi yarattuq. Biz kun sayin tejribisi eship kuchiyiwatqan mexpi wehime yaratquchi qoshun ezalirimizgha tayinip wetinimizde birmu Xitay tajawuzchisi qalmighiche bu muqeddes herkitimizni qet’i dawamlashturimiz! – Aypalta Qoshuni”

Hemme birdek chawaq qelip bu “Bayanat” ni tebrikleshti. Angsiz halda dostlirigha qoshulup chawaq cheliship bergen Qasim derhal ozini tutiwilip chawaq chalghan qoligha heyran bolup qaridi we derhal ornidin turup derizilirini taqashqa kirishti: “Aghiniler, nime qilghininglar bu! Meni balagha tiqay demsiler – ya!”

Heyran bolghan dostliri tingirqash ichide bir – birsige qarishiwilip bir haza jimip qelishti. Andin saqi sozge kirishti:

“Qasim sanga nime boldi? Bu ishlargha birinchi bolup sining xoshallinishing kirek idighu? Her qetimliq olturushimizda millet, weten dep beshimizni aghritidighan sen emesmiding?” – dep Qasimgha tikilip qaridi.

Uning sozlirini bashqilarmu bash lingshitip maqulliship birishti.

Qasim, huluqqinidin nime diyishini bilelmey hangwiqip turupla qaldi: “Yaq, bular rastinla semimi sozlewatqandek qilishidu.” – dep oylinip qaldi. Uningdiki qorqushlar, ensireshler barghansiri tarqilip, heli rohlinip qalmaqta idi.

“Qasim bu kunlerde rastinla kisel bolup sirttiki ishlardin xewiri yoq iken, uni bek zorlimayli. – dep gepke arilashti gezit qeghizige kopkok moxorkisini selip orawatqan birsi, _ Qeni saqi, wezipengni untup qaldingmu?”

Qolidiki teshwiqat warighini awaylap qatlap yanchuqigha seliwatqini Qasimgha qarap didi: “Ishen’gim kelmeydu, bu ishlardin sining xewersiz qelishing mumkin emes. Ya sen bizge ishenmeydighan bolup qalding, ya bolmisa ...”

“Xapa bolmanglar, bu yeqinlarda men rastinla aghrip qalghanidim. Kochida boliwatqan ishlardin rastinla hewirim yoq iken. Silerning puchqaqtin chiqqandekla tuyuqsiz bundaq qorqunushluq geplerni qilishinglargha heyran qalghanidim. – U sel jayigha chushup ornigha kilip olturdi. – Digininglar rastmu? İshinelmeyla qiliwatimen.”

“Qarap turupla sang qandaq yalghan sozliyeleyittuq? Men texi bayila bu yerge kelgiche birsidin anglighanidim, tunigun kichide saqchi aililikler qorosida bolghan weqeni dimemsiler, qarighanda bu weqe Xitaylarni bekla qorqutiwetkendek qilidu. U qorodiki bir Xitay saqchi sojangining beshini kisiwilip derwazigha esip qoyushqan, bedinini qoraning ottursigha qarnini tokiwitip uchey baghrilirini chuwup yeyiwitiptudek! Nime digen qorqunushluq!” – dedi teshwiqatchi dost.

“Heqiqeten qorqunushluq! – diginiche moxorkisini tutashturdi kok tamakichi. – Shuning uchun bizning idaridiki Xitaylar biz Uyghurlardin yiraq qechip turidighan, biz xeqqe tikilip qariyalmaydighan bolup yurginiken – de!”

Saqimu “Rastinla qorqunushluq ishlar, ...” – dep ghudungshighach romkilargha haraq qoyush bilen aware idi.

“Hemmidin qiziq yeri, _ Dep qoshumche qildi teshwiqat warighi oqughini, _ Bu weqelerning hemmisigila heliqi ‘Aypalta Qoshuni’ digen imzani tashlap qoyishidiken. Bizning idaridiki Xitay bashliqlar korunushte yughan gep qilighini bilen yushurunche qeri anisi bilen bir newrisini ichkirsige qachuriwitiptu, buningdin hewer tapqan bashqa soka bashliq Xitaylarmu bankidiki amanetlirini qayturup eliship, bala – chaqilirini Xitaygha yolgha selish koyida yurgidek.”

“Mundaq digine, mehelidiki dollarchilar nimishke poyiz istanisigha yoghlaydighan bolup qelishtikin dep heyran qalghanidim. Ular Xitaylargha bilet setishning peyigha chushkeniken – de!”

“Anglisam poyiz istanisi qechiwatqan Xitaylar bilen liq toshuptu diyishidu.”

“U nime digining, qaysi kunisi dadam poyiz istanisigha bir ish bilen beriwikenduq, poyizgha chiqidighan Xitaylarning uchiriti uzirap qoyrughini korgili bolmaydu digenti.”

“Yene heliqi Wetnam urushidikidek qechish bashliniptu – dengla.”

“Nediki gepni qilisen, u yilidiki Xitay qechishi bugunkisining aldida qoligha su qoyup birelmeydu!”

“Apirin bu ‘Aypalta Qoshuni’ dikilerge. Ular qanche kishi bolghiydi?”

“Buni ularning bashliqlirimu bilmeydiken diyishidu. Bir – birini tonimaydighan ajayip bir mexpi teshkilat qurup chiqiptidek. ...”

Qasim bu geplerni anglap resmi hayajanlinip, yuzlirige qan kirishke bashlidi. U nechche waqittin buyan ozige birip yurgen qesemlirini untup qeliwatatti. Hetta ozige hay bermise, hayajanlanghinidin neriqi oyidin heliqi kitablarni elip chiqip dostlirigha korsitishtinmu yanmighidek halgha kelgenidi. “Hay – hay, ozengni tutiwal, ular texi bu kitablar toghrisida bir nime diyishkini yoq!” – dep ozini aranla tutup olturatti.

Olturush yenila kona pasoni boyiche dawam qilmaqta idi. Potolkidiki haraqning aziyishigha egiship aghinilirining aghzi echilishqa bashlap, yengi – yengi potolkilarning jozigha tiklinishige egiship ularning hayajini artip, axiri bir – birige gep birishmey hemmisi teng sozleydighan halgha kilishti. Yerim kichidin ashqanda kona aditi boyiche saqi bolghini ghipla qilip yataq oyige kirip kariwatni qoldin bermey boghuzliwetken qoydek xaqirap xorekke chushup ketti. Yene birsi quruq shishini meydisige besip oziche birnimiler dep ghudungshup moldurlep yighigha chushup ketti. Axirdikisimu yerim kulumsiriginiche safagha qingghiyip tatliq uyqisigha petip qalghan bolup, safaning qoltuqigha boshitilghan quyuq qusuq uning aramini buzushqa yetmigendek qilatti. Bir hazadin kiyin yighlawatqinimu jozidiki texsining ichige yuzini chilap pukulgen xorigini inchike tartqiniche achchiq uyqisigha gherq boldi. ...

Qasim, adetlinip ketken bu menzirige qarap qilche naraziliq ipadiside bolmay, bir chette xiyalgha pitip olturatti. U birinchi romkisini yanduriwetkinidin kiyin qaytidin haraqqa qol uzatmighan bolsimu, aghinilirining notuqlirini hayajan bilen bashtin – axirighiche zirikmey anglap olturdi . Uning rohi alahide koturilip qalghanidi. Hetta bir yerlirige kilip ‘Aypalta Qoshuni’ ning heliqi chulaq loxen weqesinimu ozilirining qiliwilishidin qizghinip oziche ghudungshupmu ulgurdi. Dimek, Qasim xata ish qilmighan iken. U, orunduqigha yulinip olturup meghrur qiyapiti bilen tamakisini chikip bir hazaghiche dostlirining uxlishni tamasha qildi. U oziche bu bir ayqi weqelerge sewepchi bolghan kishining del ozi ikenligini xiyal qilip “yaraysen!” dep ozini ozi maxtiwaldi. Uning kallisida kiler qetim qilishqa tigishlik wehime yaritish herikitining herxil pilanliri tuzulmekte, keynidinla ret qilinip yengisi pilanlanmaqta idi.

U tunji herkitide heqiqetenmu bekla bihestelik qilghanidi. Birersining korup qelishi yaki iz qaldurup qoyishini qet’i xiyaligha kelturmey heriket qilghanidi. Shundaqtimu u yenila heyrannidi: “rast digendek shunche pilansiz ishlengen wehimilik herkitini nime uchun pash qilalmay qaldi?” dostlirining gipidin qarighanda, xitay raziwitchikliri allimu qachan tunji weqeni waqitliq unutqan bolup, teximu pajielik keyinki weqeler ichige chukup qalghandek qilatti. Bularni oylap qasim putunley xatirjem bolup qalghanidi.

“IZ sherida toghra deydu: Tapidu bu izlarni birkunisi newrimiz yaki ewrimiz!”

Qasim, bu kichide putunley eslige kilip bolghanidi. ...

Qasimning eslimiliri bashqa kamirlarda koturulgen seherlik engirap waysashlardin bolunup ketti. U bu eslimilirini qachanlardin bashlap eslep yatqanlighini isige alalmidi. Emma aghriqini untup xelila aram tepip qalghaniken. Turme ichide yengidin ingirashlar, waysashlar, xitay gundupaylirining ayaq tawushliri anglinishqa bashlighanidi. Tang atqan bolsa kirek? Qasimni shirin bir uyqa tutqandek qilatti. ...

Yengi Heriket Pilanliri

-         Jahan bekla igiz – pes. Bizning oghulni kelse – kelmes ishlargha ariliship qalmisun dep qorqimen.

-         Rast deysen, qaysi kunisi kichide Turdi ustamning oghlini tutup kitiptudek

-         -- Pang oynawatqanlar sohbiti

Qasimning bedinidiki yarilar kundin – kun’ge yengilinip turatti. Her qetim soraqqa tartilishida yengidin yarilar qoshulupla qalmay, konilirimu qaytidin echilip turatti. Heli miq qeqish, heli tuz sepish, heli tayaq, heli tok, ... qisqisi bu Xitaylarning adem qelipidin chiqqan eng yawayi wehshi tajawuzchilar ikenligini turme ichide ap – ashkare koriwilishqa bulatti – bashqilarning tupriqqigha tajawuz qilip besiwilishta heqiqetenmu adimi qiyapet tipilmayitti! Qasim bularni korup nurghunlighan dahilirining mana mushu Xitaylardin xalighan bir shekildiki tenchliq usuligha tayinip wetinimizni musteqil qilishqa bolidu, diyiship xelqimizni shunche uzun yillardin buyan jim tutup kiliwatqinigha zadila eqli yetmeyitti. Hetta bezide ene shu Xitaylardin, herqandaq bir tenchliq yoli bilen milli musteqilliqni qolgha kelturushke bolidu dep shunqe nurghun kishini keynige selip yurginige qarap, “u dahilirimiz helqimizni qaymuqturushqa orunlashturulghan Xitay jasuslirimidu – ya?” – digen gumanlarghimu kilip qalatti.

Turme gundipayliri bezide Qasimni heptilergiche kari bolmay tashliwitishetti. Eslide bundaq waqitlarda sirtta yengi weqeler kopiyip, guman bilen qolgha alghanlardin qoli boshimay qalghan waqitliri idi. Ular yengilardin bir nime chiqip qalarmu digen tamada Qasimgha cholisi tegmey qalghan bolatti. Bir ikki hepte otmeyla, qaytidin uni olgidek qiynap azaplishatti. Qasimmu turmige tunji qetim chushup qalghinigha qarimastin, rohi jehettin qilchimu sun’ghandek qilmayitti. “Qiyna kapirlar, qiyna, bu qiynashliring men silerge bu bir qanche yildin beri qilghan nechche on qetimliq xitay qoghlash mexpi pajie yaritish heriketlirim aldida qoligha sumu quyup birelmeydu! – U, bekla hatirjem bolup, ensiresh, qorqush, pushayman digenlerdin qilchimu eser yoq idi. – yalghuz beshimgha yuzge yeqin Xitay tajawuzchisini yoqutup, nechche onming Xitay tajawuzchisining dolitige qechishigha biwaste sewep bolalidim; nurghunlirining bizdin bulang – talang qilip toplighan mal – muluklirini weyran qiliwettim; eng muhimi wetinimiz teweside Xitay tajawuzchilirining sun’i kopuyushini, hetta tebii kopuyushini tosash herkitining resmi bir dolqun haligha kilishining eng aldinqi qataridiki bashlamchiliridin biri bulalidim. Texi yene mining biwaste yaki wastem bilen nurghunlighan Xitay qoghlash qoshunliri teshkillinip, wetinimizning milli musteqilliq herikitining birinchi basquchini axirqi basquchigha yeqinlashturushta tarixqa yezilmaydighan tohpilirimni dimeyla qoyay. Bularni oylighinimda, eger Xitaylar mini bilip qalsa tirik turghuzup yewitimen disimu azliq qilidu!”

Qasim heqiqetenmu xatirjem idi. U, her bir soraqqa elip chiqip qiynashqanlirida xuddi narkoz quyup apiratsiye qiliniwatqinidekla xatirjem muamile qilatti. İhtimal muweppiqiyet ademni ene shundaq sunmas halgha kelturelise kirek? Bezi kitablarda Kopirnekni ulum aldida qilche pisent qilmay turup bireligen diyishidu; bizdin chiqqan Abduxaliq Uyghurmu Xitay wehshiliri teripidin parchimu – parche toghrilishini xelqi alem aldida tik turup kutiwalghaniken! ... Qasimmu ene shundaqlarning irishken jasaritini ozide namayen qilmaqta idi. Hetta uninggha jaza biriwatqan bir yash Xitay jalliti, bunche eghir adem qelipidin chiqqan qiynashlargha berdashliq biriwatqan Qasimgha qarap resmi eliship sarang bolup qalghan! Bu hil qiynashlarda terjiman bolup qatnashqan bir Uyghur munapiqimu bunche dehshetlik menzirige chidimay, axiri tapanchisi bilen ozini etip olturiwalghan!

Qasimning tirik saqlinip tutup turulushimu Xitay fashistlirining birla mexsidige xizmet qilish uchun idi: Yengi qolgha chushkenlerni uning echinishliq qiyapitini korsitish arqiliq qorqutup ixra qildurush yaki pash qildurushqa waste qilish idi. Buning unuminimu Xitay jallatliri kormidi emes, bezi tejribisi yoq hayajinighila tayinip heriketke qatniship qoyup qolgha chushup qalghanlar yaki shexsi abroy qoghliship bu ishlargha chetilip qalghanlar Qasimning echinishliq qiyapitini korgen haman pushminini alidighangha qacha tapalmay ixra bolishidu. Emma ularning ixrasi yaki pash qilishi ularning teximu eghir jazalinishini kelturup chiqirip, axiri tugimes qiyin qistaqlar netijiside bekla echinishliq turde olturulishige sewep bolup qalatti. ...

Qasim shunche eghir azaplinishlar arisida yenila ozige eslime uchun zihin chiqiralayitti. Bugunmu xuddi burunqidek, Misir piramidiliridin chiqirilghan momyalardek tengiwitilginige qarimay, uning qelin dakigha oralghan mengisi yenila shirin eslimilirini esleshtin toxtimighanidi. ...

Qasimning eslimiliri yene hiliqi tunji weqe peyda qilghandin keyinki aghiniliri bilen birge bolghan kunlirige kitip qalghanidi.

Shu qetimqi olturushta heli aram tepip qalghan qasim, ozidin ozi ghururlinip turidighan bolup qaldi: “Yaq, menmu wetinimge paydiliq ishlarni qilalaydikenmen!”

Qasim, heqiqetenmu bu bir ay ichide siritta ajayip – gharayip weqelerning peyda bolghanlighini anglimaqta idi. Hetta bezi weqeler shunchilik mubalighileshturulup riwayet qilinmaqtiki, guya bu heriketlerni Amerikining CIA si qozghighan, qaysi bir pilanittin kelgen bir xasiyetlik ademning Uyghurlargha ichi aghrip, ularni Xitay tajawuzchilirining changgilidin qutquzup qoyush niyitige kilip bu heriketlerni peyda qiliwatqanlighini heli bilimlik dep qarashqa bolidighan kishilerningmu aghzidin anglash mumkin idi. Shunga, helq arisida tarqilip yurgen riwayetlerde, bu heriketlerni guya tilsimattin kelgen korunmes bir sulayman qalpaqliq xizir teripidin qiliniwatqanlighi digendek riwayetlerge heyran qalghuchiliqi yoq idi. ... Qisqisi, xelq arisida bir xil umidwarliq qimirdashlarning shepisini mexpi bolsimu his qilghili bolidighan weziyet shekillenmekte idi. Digendek, bir qisim kalti pemlikler ozini tutup alalmay tewekkul qilip neq meydanda bikardinla tutulup qalidighan, yaki bezi haramzediler ozini qehriman korsitiwilish uchun quruqtin – quruq po etip sozlep quyup, bikarghila ozini balagha tutup beridighan ghelitiliklermu korulmekte idi.

Qasim bu xildiki zamaniwi tuslerge kelturulgen chocheklerni shundaqla anglap utup ketkendek qilsimu, bu xil ijabi weziyetning shekilliniwatqanlighini korup ich ichidin xoshal bolup qalatti.

Uyghur qimirlashqa bashlighanidi!

Qasim qaytidin jasaretke kelip, bashlighan ishini qet’i dawamlashturush iradisige keldi. Endi u, qilidighan herikitini estayidil pilanlashqa kirishti. Bu qetim burunqidek udul berip Xitay tajawuzchilirining pajiesini peyda qilish ornigha, muddetlik partilaydighan bomba qoyush ustide izdinish qararigha kelgenidi. U awal bir qatar aptomatik siginal bireleydighan elektronluq eswaplar heqqide materiyal izdinishke kirishti. Yanchuq teleponi, telewizor – unalghularning yiraqtin tizginlesh tutquchliri, elektronluq chaqmaqlar, her xil elektronluq qol saetliri, elektronluq uyunchuqlar, ... bularning ichidiki eng kop tepilidighan we elip yurushke eplik dep qarighan erzan elektronluq qol saetini tallap aldi. Berip Xitay pifachiliri baziridin bir haza sodiliship biraqla on nechche dane elektronluq qol saeti setiwaldi. Ulardin bir qanche xilini chuwup kordi. Bu saetlerning tok yolliri, siginal sistemiliri, tok kuchi, siginalni kucheytish chariliri qatarliqlar ustide nechche kiche hepileshti. İntayin ihtiyat bilen aptomatik chaqmaq, mikro lampuchka, mikiro awaz chiqirish qurulmilirini inchikilik bilen tekshurup kordi. Tugme batariyiler tizmisi bilen tok besimini kucheytish, siginal berishni kucheytish, her xil qil wolfiram simlirining yurughluq kuchini sinaq qilish, serengge beshi, her xil pojangza dorisi, pistan dorisi, pilik dorisi qatarliqlarning qaysi xil saet qurulmilirida, qaysi xil siginal sistemilirida, qanchilik tugme batariye tizmisida, qanchilik dorida qaysi derijide yenishni peyda qilalaydighanlighi qatarliqlar ustide birmu bir zirikmey sinaq qilip chiqti. ...

Qasim bu jeryanda heliqi ulpetliri bilen otkuzulidighan olturushlarnimu qoldin bermidi. Her halda haraq ichishni yene bir qanche qetim sinaq qilip korgen bolsimu, rastinla ichelmeydighan halgha kelgenligini bilip qalghanidi. Dostlirimu bundaq erzan ulpitidin ayrilip qelishigha kozliri qiymay, sorundin bir kishilik orun ajritishni hergizmu unutmidi. Derweqe, Qasimmu nowiti kelgende maashini yuyush, qaysi birsining tughulghan kunini, toy qilghan kunini, hetta bezide amal bolmighanda ayalidin ajirashqan kunini xatirlesh digendek bahanilar bilen bolsimu sexilik bilen oz oyide olturush tuzeshke tirishatti. Bundaq olturushlarning mutleq kop qismi yenila haraq ichishnila mexset qilghinidekqilsimu, arilap uzun qulaq aghiniliridin yengi xewerler, yengi melumatlar, yengi texnikilar, yengi weziyetler heqqide melumatlarmu bolup turatti. Bu turdiki olturushlarni bir hisapta qasimning jemiyettiki hadisilerdin, Xitay tajawuzchilar hukumitining yeqinqi ehwalliri jehette hewerdar bolushning birdin bir menbesi diyishkimu bolatti. Aghinilirining sohbetliri kopunche deslepki bir potolkining tugishigichila qimmetke ige bolup, uningdin keyinkilirige haraqning kuchi ariliship ketkechke, digendek qimmiti qalmayitti. Shundaqtimu bunchilik melumatlarmu uning uchun bibaha uchurlar hisaplinatti.

U bezide tuzgen pilanliridin digendek qayil bolmighan kunliride, eghir yalghuzluq his qilip, aghinilirinimu bu ishqa jelip qilish ustide oylinip kitetti. Qasim bundaq ikkilinip qalghan kunliride heliqi ikki kitawini tiqip qoyghan yeridin asta chiqirip yalghuz olturup qaytilap oqup baqatti – de, axiri aghinilirini birdin birdin tehlil qilip, bu pikiridin yeniwalatti. Shunga, u ozining bu sirini her qanche ichi pushsimu dostliridin yushurushqa gheyret qildi. Dimisimu uning bu aghinilirining hich qaysisida ‘ghit qisip singgen neningni ye!’ Digendin bashqiche birer alamet kormidi. Qasimmu bu olturushlardin bixeter melumat elishtin nerigha otmey kitiwerdi. Derweqe, bu xil olturushlar kopunche waqitlarda dostlirini bir yerge chaqiridighan’gha baghaq kelmigen kunliride teyyarlinidighan bolghachqa, shenbe yekshenbe kunliride olturush qilishning eniq bir belgilimisimu yoq idi. Emma shenbe yekshenbe kunliri olturush bolmay qalghinida, Qasim boytaq bolghachqa, olturush hepte ichidiki xalighan bir kuniside uning oyide otkuziletti. Resmi bolmighan bundaq olturushlar uning boytaqlighi tupeylidin asasen yigane erler olturushi sheklidila otkuzuletti. Emma keyinki yillargha kelgende, moxorkichi dostining boytaq qelishi bilen, sorun tuzesh ishi asasen bu ikki boytaqning ustige chushken idi. Shuninggha qarimay, bu wezipilerdin ikki boytaqning her ikkisidinla naraziliq ipadisi korulup baqmidi. Hetta buning del eksiche, sorun teyyarlash ishi ikki boytaq arisida yushurun riqabetni peyda qilip, bir birsi bilen taliship olturush tuzesh haliti shekillen’gen idi. Qalghan ikkisining ayalliri desliwide bu xil erler olturushliridin xatirjem bulishalmay,bir nechche qetim birge kiliship baqqan bolsimu, erlerning shunche tutami yoq gepler bilen yerim kichigiche olturup ichishliridin zirikishti. Eng muhimi, erliridin kunlishidighan bu ayallar olturushta birer ayal gipining bolsimu tilgha elinmaydighanlighi ularni hatirjem qilip, axiri bundaq olturushlargha erliri bilen songdushup kilishtin biraqla waz kechishkenidi. Heqiqetenmu bu tot kishining olturushida yat xutun xeq qatnishish uyaqta tursun, her qandaq bir jinisi chaxchaqlarmu korulmeyitti. Ular heqiqetenmu ismi jismigha layiq exlaqliq haraqkeshlerdin idi. Bularning olturushlirigha heweslen’genlerdin bir qanchisi kilip qatniship baqqan bolsimu, yengi ezalar bu tot kishilik guroh ichige singip kirip bulalmay, patla yoqap ketkechke, olturush ehli pishqedem tot kishilik ulpetler halitini buzmay dawam qiliwerdi.

Xeyriyet, Qasim intayin xatirjem halda yalghuz beshigha pilan tuzup oz aldigha kitiwirishni toghra tapti.

U, awal elektronluq saetlerdin eng muwapiq dep bilgen bir xilini tallap alghinidin keyin, intayin bixeter we ishenchilik pistan tallash ishi bilen bir mezgil hepileshti. Ahiri resmi bomba proxi uchun izdinishke kirishti. Awal bir quta bir qutidin serengge yighishqa, andin bir qap bir qaptin pojangza setiwilishqa kirishti. Bu arida shundaq bir toghra kilip qelish bilen tagh partilatquchi bir Xitayning dora iskilatini bilip qaldi. Qasim bu tashlanduq iskilattin yalghan qulupini echip kirip bir somka resmi partilighuchi dorisi oghurlap kiliwaldi. Yene birsining uyidin bir letir DDV eliwaldi. Endi uning uchun hemme nerse tel idi.

Uyan buyandin axturup yurup bir nechche chirayliq miwe suyi qutisini tepip, uning ichige dora pistanlarni pem bilen jaylashturdi. Qutini xuddi texi echilmighan shekilge kelturup pichetlep, aptomattik waqit tizginini top toghra ikki saette partilaydighan’gha tengshep somkisigha saldi. Derhal kuchigha chiqip aptowuz bilen aylinip aldin korup qoyghan bir ikki noqtigha bardi. Andin sheherning rasa Xitay tajawuzchiliri mergezlishidighan bir yeridiki kafihanidin birsini tallap mangdi. Qerishqandek, uduldiki yol doxmushida ikki pikap bir birige urulup yolni tosiwalghaniken. U helidin heligha saetige qarayitti. Somkisidiki apetke qarap muzdek terleshke bashlidi: Her qanche ishenchilik digini bilenmu derhal partilap kitishi mumkin idi. U etirapigha birqur koz yugurtup chiqip, aptowuz ichidikilerning hemmisila Xitay tajawuzchiliri ikenlikige ishench qilghinidin keyin hatirjem bolup, somkisini orunduqigha qoyup sirtqa qarighan boliwilip bir besip ikki besip ishik terepke suruldi.

“Aka, somkingizni untup qalmang!” – digen bir yash Uyghur qizining nazuk awazi uni chuchitiwetti! Bu qizning yasinishi neqla Xitayning ozi idi. Qizni ichide mingni qaghighan Qasim, yalghan hijiyish bilen keynige yenip qizgha rexmet eytip qolidin somkisini elipla derhal aptowuzdin chushiwaldi. U, alaq jalaq bolup etirapigha qarashqa bashlidi. Somkisidiki janiwarini awaylap tutup quyatti. Somkisini tashlaydighan’gha yer axturatti. Bu arida uduldiki binaning astidiki heshemetlik bir jyubani korup qaldi. Qasim otken yilisi bir ashnisini u yerge elip kirgenligini eslep udul shu yerge qarap mangdi. U waqitta u ikkisi bilmestinla ichken ikki qushuq chiqmaydighan sesiq ikki romka wiski digini uchun alemning pulini elip ketkenidi. Qasim udul kiripla renggareng haraqlar tizilghan pokeyning aldigha berip bir istakan piwa boyrutup, igiz bir kuldan – ehlet qutisining yenidiki safada olturdi. Kutkichi Xitay qizi keynige orulishi bilen tengla somkisidiki heliqi miwe qutisini chiqirip yandiki exlet qutisining astigha seliwetti. Etirapigha qarighanidi, nerisidiki chirayliq bizelgen ayrim hujira bolumidin bir qanche Uyghur qizining wiliqlap kuliship sozleshkinini anglap huloqup ketti. “Endi qandaq qilsam bular?!” Bu arida u bolumning ishigi echilip rast digendek chirayliq yasiniwalghan bir Uyghur qizi lelengshiginiche chiqip keldi. U qiz keynidin chiqiwatqan bekla qopal bir Xitayning yitilishi bilen keyni terepke qarap kitishti. U qiz heliqi xam simiz Xitaygha xuddi dadisigha esilghandek esilip kitiwatatti. Del bu arida sirittin birmunche qiz oghul Xitay bayiwetchiliri kiriship jyubani tolduriwetti. Qasimgha piwa elip kelidighan Xitay qizi uni unutti bolghay etimalim, derhal yengi kirgenler bilen bolup ketkinidin paydilini Qasim ghipla qilip chiqip ketti. U derhal saetige qaridi. Eng kop bolghandimu yerim saettin artuq waqit qalmighan bolishi kirek idi. Kuchida qatnashmu jayigha chushken bolghachqa, u derhal bir aptowuzgha esilip chiqip bu yerdin yiraqlishiwaldi. U, oyige barghiche xestenge bir qanche yolning aptowuzigha almiship oziche izini yoqatqan boliwilip, minaning saetini toghrilighan waqitqa del ulgurup oyige kiriwaldi – de, derhal yishinip yetiwaldi....

Etisi u, kitab oqup, tamaq etip yep digendek ishlar bilen kunni ming teste chushtin keyin’ge ulashturdi. Ahiri ichi pushup chidiyalmay, kiyimlirini yotkep qetiwalghan qiyapiti bilen sirtqa chiqti. Yiraqtin aptowuz almashturup yurup heliqi jyubaning aldidin otidighan bir aptowuz bilen nishangha qarap yolgha chiqti.Chirayliq bizelgen heliqi jyubadin esermu qalmighan bolup, alti qewetlik bu binaning astinqi tot qewiti kuyup kul bolup ketkeniken. Putun etirap kumurliship ketken yaghach parchiliri bilen tushup ketiptu!

Etirap _ saqchi eskerler bilen toshup ketken bolup, hichkimni binagha yeqin yolitishmayitti. Buni korgen Qasimning yurigi yerilghudek dupuldep soqup ketti. Qoruqqinidin, aptowuzdin chushmey aylinip aptowuz almashturup yurdi. Ming teste oyige kiliwilip, u yerge nimishke barghandimen dep ozini kayip ketti. Yurigining soqushi helighiche jayigha chushmigen bolup, olturup bir qanche tal tamaka chikip sel jayigha chushkendek qildi. Her halda, bu qetim u tunjisidikidek unchilik perishan bolup ketmidi. Bu qetimqisida uning ensizchiligini besish uchun bir qanche tal tamaka yetkenidi.

Bugunmu yene otkenkisidek ishigi guldurlep uruldi. Dimek yene heliqi aghiniliri kelgen bolishi kirek idi. Berip ishigini echiwidi, qirayliridin muz yeghip turushqan aghiniliri bir - birlep kirip kilishti. Ular ishiktin kirer kirmeyla allikimlerni qarghiship tilliship yanliridin birerdin dachuy chiqiriship jozigha yighilishti.

“Qasim adash, bugun biz matem uchun ichimiz! – Saqi jozigha tikligen potolkining aghzini chishlepla achti. Bir qanche romka alghuzup haraq toldurdi. – Bugun sen aware bolma, musibet uchun haraqni achchiq ichimiz! Shunga quruq chay demlisengla yetidu. Sey - pey qoruymen dep waqitni zaya qilmay kelip oltur, gipimizni angla, tayinliq bu qetimmu oxshashla hechnime bilmes boliwalarsen!”

Qasim aghinilirining peylige qarap nimige bunchilik xapa bulushqanlighini bilishke aldiridi. Saqi gep bashlighach, aldidiki romkilarni aghinilirige tarqatti: “Bu qetim ular bekla heddidin iship ketti. Herqanche qilsimu etirapida Uyghurlarningmu bar- yoqliqigha qarawiraq ish qilmamdu! Wapat bolghanUyghur qizlirining hemmisila digidek dangliq kishilirimizning perzentliri dengla! Bichare nazirimizning beshigha kelgen bu eghir musibetni dimemdighan. U nazir bashqa chong kadirlirimiz ichidiki eng ghururlighi idi. Mana endi millet ghemini qilip qoyghilimu emeldar tepilmaydu! Way dep qoysaq bu Aypaltiqilarmu chikidin ashti!” – Saqi ghezeptin purliship ketken chirayini ‘ghurt’ qilip yutiwetken achchiq haraq bilen teximu pajielik bir halgha kelturdi. Qasimmu gepning nimide ikenligidin xewer tapqan boldi.

“Qalghanlarning ailisini dimemsiler, _ didi teshwiqatchi, _ birsi dangliq bir oqutquchining balisi, yene birsimu heli muysipet xelpem mijezlik bir ailining balisi diyishidu. Bicharilar!”

“U digining mining ali mekteptiki pelsepe muellimim idi. – Dep gep qisturdi moxorkichi yanchughidin gizit parchisini chiqarghach, - Dersni bekla yaxshi sozleyitti.”

“Uchighiraq sozlisenglarchu. Yene nime weqeni tepip kirishtinglar?” – didi qasim weqening tepsilatini biliwilishke aldirap. Uning koz aldida yughan qursaq Xitay bayiwetchisi bilen chirmiship kitiwatqan heliqi seteng qiz qayta namayen bolghandek qildi. Shular bizning dangliq erbaplirimizning balilirimidu? Dep xiyalidin otkuzdi.

“Hoy, sen bu ay - bu kunlerde qaysi quduqning ichide yashwatisen? – didi teshwiqatchi ejeplinip, _ putun sheherge bir kelgen tunigunki partilashtin xewiring yoqmu sining? Tunigun sheherning ottursidiki bir ali resturanda mina partilighaniken. Neq meydanda yigirmige yeqin adem koyup kul boptu, uxtungmu endi? Shularning ichide baya saqimiz gipini qiliwatqan uch Uyghur qizimu koyup komurliship ketken gep!”

“Helimu yaxshi shenbe kuni bolghachqa, ustun qewetlerdiki shirketler dem ilish qilghaniken. Bolmisa yene qanchilighan adem oler bolghiydikin.”

“Ete u qizlarning janazisini koturup namayish qilghidekmish.”

“Kimge qarshi?”

“... ...?”

Bu qetim aghiniler haraqni jiq ichishelmidi. Hemmisila bu namelum mexpi heriketchilerni qarilashqa kiriship ketti. Olturush bekla qayghuluq tus alghanidi. Uzun’gha qalmay olturush yighishturulup, kuchida bu heqte yene nime yengi hewerler chiqiwatqanlighini bilip beqish uchun hemme sirtqa chiqishti. ...

Bu bir ikki kun ichide jemiyette her xil ghelite sozler tarqilip yuretti. Hokumet orunliridikilerla emes, hetta tijaretchi - baqqallarmu bu ishtin qattiq narazi bolghanliqlirini ipadileshmekte idi. Bir qisim kishiler dolet igiligidiki orunlarda ishleydighan kishiler arisidin qatilni tutup berishliri toghrisida hokumetke murajetname yezip imza qoydurup yurgenligi, meschitlerdimu bu xil qaramliq heriketler bilen shoghullanghuchilarni dowzixi dep petiwa berishler, hetta bu uch qizning kuli bolghanlighimu namelum bolghan bir xalta kulni bir tawutqa selip aldigha bu qizlarning chongaytilghan resimlirini esiship chong meschitte janazisi chushurulgendin keyin, qewristanliqqa barmay kuchilarda bir haza namayish qiliship qatillargha lenetler uqushti. Bir qisim sodiger bayiwetchiler miyitning oylirige beriship tutam - tutamlap pul in’ane qilishipmu kilishken. ...

Bu kunlerde ‘Aypalta Qoshuni’ mu mexpi teshwiqat warighi tarqitiship bu weqeni peyda qilghanlarni “adem qelipidin chiqqanliq, jallatliq, dushmen’ge yardem qilghanliq, milli musteqilliq herikitimizge ziyanliq ishlar, ...” digendek mezmonlarda bayanatlar elan qilshti.

Yene bezi ichki materiyallarda berilgen melumatlargha qarighanda, bu qetimqi weqeni xitay mergizi alahide lentigha alghuzup nurghunlighan xelqaraliq teshkilat we axbarat agentliqlirigha tarqitip bergenmish. “Amerika awazi”, “Erkin dunya awazi” qataridiki radiolarmu keyni - keynidin mexsus anglitishlarni berip bu weqe toghrisida melumat berguchilerni, dimogratik Xitay wekillirini, hetta chet’ellerdiki bir qatar Uyghur teshkilatlirining rehberlirinimu sohbetlishish programmilirigha qatnashturup pikir alghan neq meydan anglitishlirini bergen. Rushenki, Xitay dimogratchilirining wekilliri Uyghur erkinlik herikitining xeli uzun yillardin buyan terorchiliqqa qarap yuzlen’genligidin qattiq epsuslinidighanlighini bayan qilishqan. Uyghur teshkilatlirining sergerdan rehberlirimu sherqi turkistan milli dawasining ozilirining bir tutash qumandanlighi astida kishilik hoqoq pirinsiplirigha qet’i boy sun’ghan halda teshkillik we tenchliqchi bir shekilde ghelibilik kitiwatqanlighini, emma bu xildiki ademlerning herkiti puitunley shexsi och elish yaki shexsi gherezlirini mexset qilishqan lukcheklerning ishi ikenligini, ularning heriketliri milli musteqilliq herikitimiz bilen qilche munasiwiti yoqlighini dunya jamaetige alahide tekitleshken. Eger Xitay dairiliri ozilirige purset yaritip bergen bolsa idi, weten ichide bu xil xuligerlerge hergizmu purset qaldurmasliqqa kapaletlik qilalaydighanlighini bildurushken. Buninggha qoshulupla Xitay muhajirliri imza yighiship, Amerika Mergizi Axbarat Idarisi, sabiq Sowet Ittipaqi Dolet Bixeterlik Kommotiti, Isirail Mossati qataridiki dangliq jassusluq teshkilatlirining bu diloni pash qilishta Xitay Dolet Bixeterlik Ministirlikige yardemchi bolushini telep qilish murajitini chiqarghan. ...

Qasimning qarishiche ehwal heqiqetenmu jiddi tuske kirmekte idi. U yene bashqilatin ensiz

Qumdiki Bowaq

Jasus Kim?

“Uyghur Aygha Chiqti”

Turmid

“Hepileshmigin erbap bilen, Eplep salar her bap bilen.” __ Uyghur Maqalisi

“Hepileshmigin erbap bilen,
Eplep salar her bap bilen.”
__ Uyghur Maqalisi