EAST  TURKISTAN  INFORMATION CENTER

Sherqiy Türkistangha Musteqilliq, Erkinlik We Démokratiye !

MAUZULAR:

 

SH T HEQQIDE OMOMI MELUMAT

 

DINIY SAHIPE

 

TARIH SAHIPISI

 

KISHILIK HOQUQ

 

IQTISADI SAHIPE  

 

EDEBI SAHIPE

 

UYGURLARDA MUA'ARIP

 

ÖSMÜRLER SAHIPISI 

 

UYGUR TESHKILATLIRI

 

ALAQE ADRISI

 

HAWARAYI

 

ARHIP KÖRÜNÜSHLE

 

PIKIR DEPTIRI

 

MUHIM LINKLER

 

  SH T H M  ARHIBI

 

E-mail: ertic@uygur.org
karakash_a@hotmail.com

 
 

|   Anaweten   |   |   Ottura Asiya   |   |   Islamdunyasi   |   |   Gherib   |    

( < Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi > ning, < Ürümchi Xelqara Chégra Sodisi Yermenkisi > bashlanghanliqi munasiwiti bilen elan qilghan mexsus obzori )
15 – qétimliq < Ürümchi Xelqara chégra sodisi yermenkisi > 9 – ayning 1 - küni resmiy bashlandi.  
« dawam


1) Ürümchi Poyez Istansisini Xitay Aqqunliri Bilen Tolup – Tashti
2) Yeza mektepliride Xitayche Deris Beridighan Tunji Türkümdiki 1038 Neper Xitay Oqutquchi Sherqiy Türkistangha Yetip Keldi3 ) Xitay Hökümiti Kelgüsi 3 Yil Ichide Sherqiy Türkistandiki Pütün Kentlerde Partiye Yachikisi Ishxaniliri Tesis Qilishni Emelge Ashurmaqchi
4) Hoten Rayoni Xitayning Teripliginidek < Göher Makan > mu Yaki < Yoqsullar Makani > Mu ?
5) < Zhongguo Xinjiangning Tarihi We Hazirki Ahwali > Namliq Kitapning Uyghurchisi Neshirdin Chiqti
6) Xitay Köchmenliri Taptin Chiqishqa Bashlidi
7) Sherqiy Türkistanning Nopos Jehettiki Tereqqiyat Ehwali
8 ) Sherqiy Türkistanning Teb'i Mohiti Allahqa Amanet
9) Sherqiy Türkistanda < Qosh Tilliq Maarip > Yolgha Qoyulghandin Buyan, 6000 din Artuq Oqutquchi Telim – terbiyedin Ötküzüldi
10) Xitay, 54 Azsanliq Millet Üchün DNA Ambiri Tesis Qildi 
«dawami»

Biz Uyghurlarda, < yaxshiliqqa yaxshiliq herkimning ishi, yamanliqqa yaxshiliq erkekning ishi > deydighan bir eqiliye sözi bar, özige yamanliq qilghan bir insangha yaxshiliq bilen jawap qayturush, mert, rehimdil, alijanap, peziletlik, wapadar we teqwadar insanlargha xas bolghan bir xislettin ibaret. « dawam

( < Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi > ning, < Milliy Téritoriyélik Aptonomiye Qanuni > chiqirilghanliqining 22 – yilliqi munasiwiti bilen élan qilghan bash maqalisi )  « dawam

< Tian Shan tori > da 8 – ayning 25 – küni elan qilinghan bir xewerde körsütülishiche, shu ayning 21 – küni chaqirilghan < aptonom rayonluq namratlarni yülesh yighini > da, hazirgha qeder Sherqiy Türkistan boyiche 440 ming neper alahide namratning we « dawam

Sherqiy Türkistanliq Uyghur yash Obulqasim Hajim ( yene bir ismi Ahmet Gonan ), 1968 – yili 1 – ayning 1 – küni tughulghan, u, Qirghizistangha tijaret bilen turiwatqanda Qirghizistan saqchi dayirliri teripidin 1998 – yili qolgha élinghan we 2001 – yili 3 – ayning 12 – küni Qirghizistan Osh sheherlik sot mehkimisi héch bir délil – ispatsizla uni < térorist > dep eyiplep, « dawam

Xunddi dunya jaametchilikige melum bolup kelginidek, nöwette Sherqiy Türkistanda kündin – künge küchüyüp beriwatqan milliy ziddiyet we toqunushlarning barliqqa kélishige sewepchi boluwatqan eng mohim amillarning biri  « dawam

Germaniyediki eng nopozluq axbarat wastilirining biri hisaplanghan < Germaniye Dolqunliri > radiosining 8 – ayning 21 – künidiki purogrammisida, mezkur Radioning muxpiri Aleksander ependining, merkizi Germaniyening München   « dawam

Sürette: Aqsuning Shayar nahiyesi Gülbagh yézisidiki déhqan Qurban Sheripning terighan yerlik kawiliri buyil rasa oxshighan we her birining éghirliqi 27 – 30 kilogha yetken, epsuski bu bichare dehqan kawidin molhosol alghan bolsimu,   « dawam

< Tianshan tori > ning xewer qilishiche, < Shanghai hemkarliq teshkilati > ning ikki ezasi – Xitay bilen Qazaqistanning atalmish < térorizim > gha qarshi birleshme herbi manewiri 8 – ayning 24 – künidin 26 – künigiche Qazaqistan bilen Sherqiy Türkistan chégriside élip bérilidiken, bu qétimqi birleshme manewergha, < Tianshan – birinchi nomur > dep nam berilgen. « dawam

< Tianshan tori > ning 8 – ayning 21 – künidiki xewiride körsütülishiche, < aptonom rayonluq maarip nazariti >, buyilmu adettiki ali mekteplerge qobul qilinidighan oqughuchilardin elinidighan oqush pulining ötken yildikige oxshash bolidighanliqini elan qilghan. « dawam

< Tianshan tori > da 8 – ayning 22 – küni elan qilinghan bir xewerde körsütülishiche, 9 – ayning 5 – künige qeder Xitayning Chungqing rayonidin 100 ming Xitay Sherqiy Türkistangha yötkep kélinip, Bingtüenning paxta yighiwélish ishlirigha sélinidiken.   « dawam

Ma Jung Ying, yene bir atilishi < Ga Siling > ( kichik qomandan ), Sherqiy Türkistanning yéqinqi zaman tarixigha intayin zor tesir körsetken mohim shexislerning biri. « dawam

2006-yili 8-ayning 18-küni,"Dunya Uyghur Qurultiyi"ning chaqirqigha asasen Gollandiye Sherqi Turkistan Wahpi Gollandiyening Den Haag shehride Xitay elchixanisining aldida keng kölemlik namayish ötküzdi.  « dawam

Öz Xewirimiz: Bügün Gérmaniyening Münshen sheheride Uyghurlar keng-kölemlik namayish ötküzüp, Xitay hökümitining Kanada puqrasi Hüseyin Jélilni qanunsiz tutup turiwatqanliqi sewebi bilen Xitaylarning Sherqiy Türkistanda yürgüziwatqan « dawam

Xitay merkizi hökümitining orunlashturushi bilen, Xitayning chet'eldiki 30 döwlette turushluq elchixanisining asasliq xadimliridin terkip tapqan 53 kishilik tekshürüsh ömigi Sherqiy Türkistangha kelgen we bu ömek 8 – ayning 15 – künige qeder Sherqiy Türkistanning pütün rayonlirini kézip tekshürüsh élip barghan idi.  « dawam

SSherqiy Türkistan milliy herikitining rehbiri we Uyghur xelqining meniwi anisi Rabiye Qadir xanim 8 – ayning 16 – küni München shehridiki < Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi > ning ishxanisini ziyaret qilip, merkezning pirezidenti Abdujelil Qaraqash we < ETIC – Uyghur Tetqiqat Merkizi >  « dawam

< Xinjiang géziti > de 8 – ayning 14 – küni élan qilinghan bir xewerde körsütülishiche, atalmish < Aptonom rayonluq xelq hökümiti > ning reyisi Ismayil Tiliwaldi we < Aptonom rayonluq partikom > ning muawin sekritari Nur Bekri qatarliqlar < Xinjinag ma'arip neshriyati idarisi > gha bérip tekshürüsh élip barghan.  « dawam

< Xinjiang iqtisat géziti > ning 8 – ayning 14 – künidiki xewiride körsütülishiche, Sherqiy Türkistanda her yili ali mekteplerge qobul qilinidighan 50 minggha yéqin oqughuchining 10 mingdin köpireki namrat ayililerning perzentliri bolup,  « dawam

< Dunya Uyghur Qurultiyi > ijra'iye komutétining reyisi, < Amerika Uyghur Birleshmisi > ning bash katibi Alim Siyitof ependining, ötken jüme küni ( 8 – ayning 11 – küni ) < Amerika Awazi > téléwiziyesining Xitayche < erkin munazire  « dawam

8 – ayning 13 – küni, Germaniyening München shehride pa'aliyet élip bériwatqan < Yawropa Sherqiy Türkistan Birliki > teshkilati, Uyghur xelqining meniwi anisi we Sherqiy Türkistan milliy herikitining rehbiri Rabiye Qadir xanim « dawam

1) Xitay Hökümiti Ilida < Apet Rayonidin Uzaqlshturush > Digen Bahane Bilen Yerliklerni Mejburi Köchürmekte
2) Xitay Merkizi Herbi Ishlar Komutetining Rehberliri Sherqiy Türkistanda
3) Qaraqash Nahiyeside Internet Chayxanilirini Küzitidighan Suxenchiler Etriti Quruldi
4) Bay Nahiyesidiki Yeza – Kentlerning Köpünchisi Hökümetke Qerzdar
5) Xitayda Turushluq Chet’el Muxpirliri, Xitay Hökümitining Öktemlikidin Shikayetchi
6 ) Xitay hökümiti, < Qosh Tilliq Oqutush > digen Nam Astida Milliy Maaripni Xitaylashturush Qedimini Tezletmekte
7) Qaraqash Nahiyesidiki Kenit Kadirlirining Köpünchisi Qaraqosaq We Sawatsiz
8) Fukangda Yüz Bergen Kömürkan Qazasida Hazirgha Qeder 10 Xitay Öldi
9) Atush Enjüri Özining Tarixtin Qalghan Shöhritini Hazirghiche Saqlap Kelmekte
10) Turpanning Üzümi Piship Bazargha Kirdi   
«dawami»

Hemmimizge melum bolghinidek, Sherqiy türkistanning yéqinqi zaman tarixidiki Mes’ud Sabri Bayquzu, Muhemmed Emin Bughra, Eysa Yüsüp Alptekinler, Sherqiy Türkistanning yéqinqi zaman tarixida ötken mexshur milletchi rehberler bolup, « dawam

< Xinjiang iqtisat geziti > ning 8 – ayning 11 – künidiki sanida elan qilinghan bir xewerde körsütülishiche, Xitay yeza igilik ministirliki memliket boyiche 14 xil yawayi haywanni chetellik owchilargha echiwetken. « dawam

<< Xinjiang geziti > de 8 – ayning 13 – küni elan qilinghan bir xewerde körsütülishiche, nöwette Sherqiy Türkistanning ot apitidin mudapiye körüsh küchi intayin ajiz bolup, Sherqiy Türkistanda mewjut bolup turghan 80 nechche nahiye   « dawam

Sherqiy Türkistan milliy herikitining Xelqaralishish qedimining tezlishishigha egiship, dunya jamaetchilikining Uyghurlargha we ular yashighan mohitqa bolghan qiziqishi yildin – yilgha eship barmaqta, buxil yüzlinish,  « dawam

Uyghurlar bilen tarixiy jehettin qandashliq we qerindashliq munasiwiti bolghan Saklarning asasliq qismi bügün Romaniyede yahsimaqta we Romaniyede siyasi, iqtisadi jehetlerde belgilik tesirge ige. « dawam

Armiyeni zamaniwilashturush, Xitay merkiti hökümiti teripidin 80 – yillarda otturigha qoyghan < 4 te zamaniwilishish > shoarining eng mohim terkiwi qismi.
Shundin buyan Xitay hökümiti herbiy qisimlirini zamaniwilashturush qedimini tézlitish üchün,  
« dawam

Eysa Yüsüp Alptekin ependining, < Esir Sherqiy Türkistan > namliq tarixiy eslimiside körsütülishiche, Sherqiy Türkistan tarixida Uyghurlarning Xitayda élip barghan tunji namayish 1933 – yili 11 – aying 1 – küni Xitayning Nan Jing shehride élip bérilghan.  « dawam

Kéyinki yillardin buyan Sherqiy Türkistandin, Xitay dellallirining türlük chirayliq wediler bilen Uyghur qizlirini Xitayning ichki ölkilirige aldap apirip, ularni ippet nomusini setishqa we türlük nashayan ishlar bilen shughullunushqa mejbur qilghanliqigha dayir xewerler ayighi üzülmey kelip turmaqta. « dawam

< Xinjiang geziti > ning xewirige asaslanghanda, buyilning aldinqi yérim yilida Sherqiy Türkistanda déhqanchiliq mehsulatlirining ichide qunaqtin bashqa mehsulatlarning hemmisining bahasi chüshken, hetta charwichiliq   « dawam

< Qeshqer hökümet tori > ning xewer qilishiche, 8 – ayning 7 – küni Xitay tamojna xadimliri Sherqiy Türkistanning Qirghizistan bilen tutushidighan Torghat chégra éghizida, melum bir shirketning Qirghizistandin import qilghan  « dawam

Öz xewirimiz: Xitayning sabiq dölet reyisi Jiang Zeminning < 3 ke wekillik qilish > digen sepsete otturigha qoyulghan we kommunizim terbiyesi yetekchi idiye qilinghan < Jiang zemin tallanma eserliri > namliq 3 tomluq qizil tashliq kitap  « dawam

< Xinjiang iqtisat geziti > ning 8 – ayning 11 – küni xewer qilishiche, Ürümchide hökümet terepning testiqini almay turup musulmanlar qewristanliqi achqanlargha yaki jinazini hökümet bélgilep bergen qewristanliqlarning sirtigha depne qilghuchilargha hessilep jaza bérilidiken. « dawam

1) Wang Lequan, Xitayning Chetellerdiki Élchiliridin Xinjiang Heqqidiki Teshwiqatlarni Kücheytishni Telep qildi
2) Bingtanlik Xitaylar Bilen Yerlik Xelq Ottursidiki Iqtisadi Periq Téz Sürette Ashmaqta
3) Sherqiy Türkistanda Mejut 3700 Internet Tor bétining Aran 200 nechchisi Azsanliq Millet Tilida
4) Xitay Hökümiti Keyinki 30 yil Ichide Bingtuanning Omomiy Noposini 7 Milyongha Chiqirishni Pilanlimaqta
5) < Wetenning Birlikini Ilgiri Sürüsh Ömiki > Ürümchige Yétip Keldi
6) Buyil Bingtuan Xitayning Ichkiri Ölkiliridin 267 Ming Neper Paxta Yighiwélish Ishchisi Kirgüzmekchi
7) Buyil Yene Xitayning Ichki Ölkiliridiki Toluq Ottura Mekteplerge Sherqiy Türkistandin 3990 Neper Oqughuchi Mangghuzuldi
8) Ali Mekteplerni Püttürgen Xitaylarning Ishqa Orunlishish Nisbiti 54 %, Azsanliq Milletlerning Bolsa 34.43 %
9) Wu Hongda Ependi Bilen Falungongning Arisi Échildi
10) Mes’ud Sabri Bayquzu Ependining < Niyazqiz > Dirammisi We Uyghurlarning Xitaylar Bilen Toy Qilishqa Qarshi Chiqishining Tarixiy Sewepliri   
«dawami»

Sherqiy Türkistanda yaylaqlarning éghir derijide buzghunchiliqqa we bulghunushqa uchrap beriwatqanliqi, uzun yillardin buyan yerlik charwichilarning qattiq naraziliqini qozghap kéliwatqan mesililerning biri, bolupmu qanunsiz halda altun qazghuchi   « dawam

Germaniyide siyasiy panahliq tilep, telepliri ret qilinghan Uyghurlar mesilisi heqqide, teshkilatlarning yillardin biri pütün imkanliri bilen térishchanliqlar körsitishi netijiside, « dawam

Uyghur aptonom rayonining Shayar nahiyiside bu yil 35 yashlardiki bir muderris yazliq tetildin paydilinip balilargha Qur'an ügetkenliki üchün Xitay dairiliri teripidin qolgha élinghan.  « dawam
 

Xitay hakimiyiti xelqaraliq kishilik hoqoq teshkilatlirining shunche naraziliqigha qarimastin, Sherqiy Türkistanda bigunah Uyghurlarni siyasi seweptin tutqun qilip jazalash herikitini dawamlashturup kelmekte. « dawam

ETIC'ning wetendin biwaste igelligen uchurigha asaslanghanda, yéqinda Qeshqer wilayitidiki hökümet tarmaqliri mexsus küch teshkillep, buyil ichide Seudi erebistangha Ömri hajigha barghan pensiyege chiqqan Uyghur ishchilarni éniqlap chiqip,   « dawam

< Tian shan tori >, Sherqiy Türkistanda Xitay hökümiti teripidin bashquruliwatqan eng asasliq xewer torlirining biri.
Mezkur xewer torida 8 – ayning 8 – küni élan qilinghan, < 11 – sintebir weqesi heqqidiki süyqest neziriyeliri yene 
 « dawam

1) < Radikal Islam > Bilen Xitay Kompartiyesining Oxshashliq Terepliri
2) Romaniyening Xitayperes Metbuatliri, < Dunya Saklar Milliy Kéngishi > We < Dunya Hunlar Qurultiyi > gha, < Sherqiy Türkistan Térorchiliri Bilen Éghiz – Burun Yalishiwatidu > dep hujum qilishqa bashlidi
3) ETIC‘ ning Arqidin, Tibet Sergerdan Hökümitimu Internet Téléwiziyési Qurdi
4) Xitay Dayirliri Sherqiy Türkistangha Kelgen Chetel Sayahetchilirini Jenidin Jaq Toyghuzmaqta
5) Germaniye Hökümiti Qanun Döwliti Söhbiti Arqiliq, Xitay Hökümitige Qaratqan Besimini Üzlüksiz Ashurushqa Bashlidi
6) Ürümchi, Xitay Aqqunlirining Jennet Makanigha Aylandi
7) Ili rayonidiki derijidin tashqiri ishsizliq, kopligen kishilerning bashqa yurtlargha berip medikarchiliq qilishini keltürüp chiqarmaqta
8) Hoten wilayiti yerlikning kaniyini siqip baj yighishta aldinqi orunda
9) < ETIC – Uyghur Tetqiqat Merkizi >, Sherqiy Türkistanda 49 – Yilidin Buyan Yüz Bergen Siyasi Weqelerni Öz Ichige Alghan Yilnamini Hazirlash Xizmitini Bashlidi
10 ) Germaniyede Neshir Qiliniwatqan Türkche < Turan > Jornilida, Sherqiy Türkistan Mesilisige Alahide Yer Berildi  
«dawami»

Kanadada yéqinda élan qilinghan bir parche mulahize dokulatida, chong-quruqluqta 2000 - yildin 2005 - yilighiche bolghan ariliqta, 40 mingdin artuq eza köchürüsh opratsiyesining élip bérilghanliqi otturgha qoyulghan  « dawam

Internet tor betlirini arilawetip, ixtiyarsiz, < Tianshan tori > da élan qilinghan bir xewerge közüm chüshüp qaldi. Bu xewerde körsütülishiche, 8 – ayning 3 – küni Ürümchide chaqirilghan < Aptonom rayon boyiche AIDS késellikining aldini élish xizmitini teshwiq qilish seperwerlik yighini > da  « dawam

< Tian shan tori > ning 8 – ayning 4 – küni bergen xewirige asaslanghanda, Xitay Hökümiti Ürümchi shehride < Zhe Jiang Shehri > tesis qilishni pilanlighan.   « dawam

Öz xewirimiz: Scott Robertsning www.theglobeandmail.com da bügün élan qilghan bir parche xewiridin melum bolishiche Kanada tashqiy ishlar ménistirliki Hüseyin Jelil efendining . « dawam

2 ‏-Awghust küni, Afghanistanda pahishilik we haraq sétish qatarliq jinayetler bilen shughullanghan 7 neper Xitay ayal , chégradin qoghliwitildi.   « dawam

Öz xewirimiz: Mushu ayning 30-küni Germaniyening Frankfurt sheheride olturushluq bir qisim Uyghuristan yashliri meslihetliship, nöwettiki Uyghuristan weziyiti heqqide öz-ara pikir almashturdi.      « dawam

Yéqinda Uyghur aptonom rayonida échilghan qosh tilliq maarip xizmiti yighinida, Xitay hökümiti qosh tilliq maarip namidiki Xitaychilashturush maarip siyasitining yenimu rawan emeliylishishi üchün, Xitay tili maaripini  « dawam

Australiye hökümiti seyshenbe küni Xitay bilen élip barghan yilliq kishilik hoquq söhbitide, Xitayda kishilik hoquqning izchil depsende qiliniwatqanliqini otturigha qoydi. « dawam

Xongkongdiki kishilik hoquq we démokratiye uchur merkizining xewer qilishiche, weqe 18 iyul küni yüz bergen bolup, Enshün gézitining muxbiri Shyaw goping yerlik saqchi idraisining bashliqi Pen Déféng teripidin xelqning köz aldida urup öltürülgen.. « dawam

Qirqizistan prézidénti Qurmanbék Baqiyif we Öbekistan prézdénti islam kermof, xelqara térrorchiliq we diniy esebiylikke qarshi turush üchün birleshme herbiy küch qurush toghrisida kélishti.   « dawam

Basqunchi Xitay Hökümranlirining sadiq miras’hori kommunst Xitay basqunchilirining yérim esirdin köpirek asmilatsiye we érqiy qirghinchilqni asas qilghan dölet térror siyasitining dehshetlik zulimini tartiwatqan Uyghur xelqining béshigha kéyinki bir-ikki yil ichide qoshlap dert-elem,, azap-qaighü matem – musubetler arqa-arqidin kéliwerdi.   « dawam

Yéqinqi yillardin beri Türkiyining eng chong gézitlirige Uyghurlar heqqide maqalilar élan qilinmaqta.  « dawam

Öz xewirimiz: Nöwette Sherqiy Türkistan, Xitay miqyasi boyiche AIDS kesellikining tarqilish süriti eng tez, yuqumlinish dayirisi eng keng bolghan rayon. Sherqiy Türkistanda bu kesellikke giripdar bolghuchilarning asasliq qismi uyghurlardin ibaret.  « dawam

Öz xewirimiz: Nöwette Germaniyede Siyasi Panahliq tilep turiwatqan yash diniy zatlirimizdin Abitjan Damollam ( Abitjan Mehmut ), Sherqiy Türkistan Enformatsiyon Merkizi > ge bergen melumatida, 5 yildin köpirek waqittin buyan Xitayning qarangghu zindanlirida azap chekiwatqan yash diniy zat we özining biwaste oqughuchisi,  « dawam

Öz xewirimiz: Uyghurlar ichide, < Xitayning eskisi Bingtuanlik > deydighan bir söz bar, bu, 50 nechche yildin buyan Sherqiy Türkistan xelqighe zor balayi – apetlerni élip kelgen atalmish < ishlepchiqirish qurulush Bingtuan'i > ge